Samorządy alarmują: Dochody nie nadążają za zadaniami powiatów
Powiaty i miasta na prawach powiatów nie mają wystarczających środków na realizację zadań – alarmuje Związek Powiatów Polskich. Samorządowcy wskazują m.in. na niedoszacowanie zadań, problemy w oświacie i brak waloryzacji opłat. Apeluje o pilne zmiany w systemie finansowania JST.
Przepisy dotyczące finansów samorządów pozostają – zdaniem Związku Powiatów Polskich – dalekie od standardu wynikającego z Konstytucji. Chodzi o zasadę adekwatności, zgodnie z którą jednostki samorządu terytorialnego powinny dysponować dochodami odpowiadającymi zakresowi powierzonych im zadań.
W przyjętym stanowisku ZPP podkreśla, że mimo wprowadzonych zmian system finansowania nadal nie gwarantuje realizacji tej zasady. Samorządowcy oceniają, że obecny model prowadzi do systemowego niedoboru środków, przy jednoczesnym rozszerzaniu katalogu obowiązków nakładanych na powiaty.
Czytaj też w LEX: Decentralizacja władzy publicznej – relacje czy zależności w aspekcie finansowego działania jednostek samorządu terytorialnego w dobie AI >
Reforma dochodów JST nie zrekompensowała strat
Szczególną uwagę ZPP zwraca na ustawę o dochodach jednostek samorządu terytorialnego z 1 października 2024 r. Zdaniem samorządowców przyniosła ona jedynie częściową poprawę sytuacji finansowej sektora.
Jak wskazano, skala tej poprawy okazała się niższa niż wcześniejsze ubytki dochodów spowodowane reformami Polskiego Ładu. Co więcej, skutki nowych rozwiązań są nierównomierne – część dużych miast skorzystała na zmianach, podczas gdy niektóre powiaty, zwłaszcza poza obszarami metropolitalnymi, odnotowały nawet spadek dochodów rok do roku.
Czytaj też w LEX: Dochody własne jako wyznacznik samodzielności finansowej gmin w Polsce >
Nowe zadania bez pokrycia finansowego
ZPP podkreśla, że problemem pozostaje także sposób wprowadzania nowych obowiązków. Jak wskazują samorządowcy, już na etapie projektowania są one niedoszacowane finansowo.
Przykładem są zadania koordynatorów opieki długoterminowej, które – według stanowiska – nie mogą być realizowane w ramach przyznanych środków. Związek przypomina, że skoro zakres zadań określa administracja rządowa, to powinna ona zapewniać adekwatne finansowanie ich wykonania.
Przeczytaj także: Metropolie chcą zmiany w dochodach JST i finansowaniu oświaty
Oświata nadal niedofinansowana
Krytycznie oceniono również zmiany w finansowaniu oświaty. Nowy system zlikwidował wyodrębnioną część oświatową subwencji ogólnej, zastępując ją mechanizmem tzw. potrzeb oświatowych.
W ocenie ZPP rozwiązanie to mogłoby funkcjonować prawidłowo jedynie wtedy, gdyby wysokość potrzeb odpowiadała rzeczywistym kosztom prowadzenia edukacji. Tak się jednak nie stało – potrzeby oświatowe pozostają znacząco niedoszacowane. Związek szacuje, że nawet o kilkadziesiąt miliardów złotych.
Czytaj też w LEX: Prawo o niewypłacalności gmin w Polsce de lege ferenda >
Samorządowcy postulują wprowadzenie gwarantowanego standardu realizacji zadań edukacyjnych oraz określenie na tej podstawie realnej wysokości środków.
Niewystarczające finansowanie zadań zleconych
Kolejnym problemem jest finansowanie zadań z zakresu administracji rządowej. ZPP przypomina o zapowiedziach przeprowadzenia rzetelnej wyceny kosztów ich realizacji, które dotychczas nie zostały w pełni zrealizowane.
Dotacje nadal ustalane są głównie na podstawie danych historycznych, bez odniesienia do rzeczywistych kosztów. Z przeprowadzonych analiz – jak wskazano – wynika istotne niedofinansowanie, szczególnie w obszarze geodezji. Zaniżenie dotacji pokazał w swoim raporcie także Narodowy Instytut Samorządu Terytorialnego.
W stanowisku zwrócono również uwagę na brak waloryzacji opłat administracyjnych pobieranych przez powiaty. Zdaniem ZPP ich poziom coraz częściej nie pokrywa kosztów realizowanych czynności.
W efekcie samorządy mogą być zmuszone do dopłacania do usług świadczonych na rzecz mieszkańców, co dodatkowo pogłębia presję na ich budżety.
Przeczytaj więcej: Państwo nie dopłaca do zadań zleconych. Samorządy dokładają miliardy
Postulaty zmian systemowych
Zgromadzenie Ogólne Związku Powiatów Polskich, które odbyło się w Karpaczu, zaapelowało o podjęcie działań legislacyjnych i systemowych. Wśród najważniejszych postulatów znalazły się:
- ponowne wyliczenie rzeczywistych kosztów realizacji zadań powiatowych,
- zwiększenie środków finansowych dla samorządów,
- zmiana ustawy o dochodach JST, w szczególności w zakresie kwoty kalkulacyjnej, mechanizmów naliczania potrzeb wyrównawczych, niejasnych mechanizmów rozliczania potrzeb,
- dostosowanie potrzeb oświatowych do faktycznych wydatków,
- rzetelne ustalenie poziomu dotacji na zadania zlecone,
- waloryzacja opłat administracyjnych,
- zmiana charakteru opłaty skarbowej tak, aby stanowiła dochód organu wykonującego daną czynność.
ZPP podkreśla, że bez tych działań utrzymanie standardu realizacji usług publicznych może okazać się niemożliwe.
Czytaj też w LEX: Centralny Rejestr Umów - w praktyce Jednostek Sektora Finansów Publicznych >
