Rząd chce ograniczyć dostęp do informacji publicznej
Po ćwierćwieczu obowiązywania ustawy o dostępie do informacji publicznej rząd chce rozszerzyć katalog przesłanek pozwalających odmówić udostępnienia takiej informacji. Organ będzie mógł odmówić dostępu m.in. ze względu na ochronę porządku publicznego, bezpieczeństwa lub ważnego interesu gospodarczego państwa. Część ekspertów uważa, że zmiany są potrzebne w obliczu zagrożeń geopolitycznych i rozwoju narzędzi AI. Inni ostrzegają przed wprowadzeniem nieostrych pojęć, które mogą ograniczyć jawność działania administracji.

Projekt nowelizacji ustawy o dostępie do informacji publicznej (UD503) przygotowuje Rządowe Centrum Legislacji. Na razie opublikowało założenia zmian. Autorzy nowelizacji zwracają uwagę, że obecne przepisy w niewielkim stopniu określają granice prawa dostępu do informacji publicznej. Ustawa przewiduje stosunkowo wąski katalog ograniczeń, podczas gdy art. 61 ust. 3 Konstytucji pozwala ustawodawcy ograniczać dostęp do informacji m.in. ze względu na ochronę wolności i praw innych osób, porządku publicznego, bezpieczeństwa oraz ważnego interesu gospodarczego państwa.
- W obliczu aktualnej sytuacji geopolitycznej, związanej z napięciami międzynarodowymi, konfliktami zbrojnymi oraz zagrożeniami hybrydowymi, jest konieczne uregulowanie w przepisach rangi ustawowej ograniczenia dostępu do informacji publicznej ze względu na ochronę porządku publicznego, bezpieczeństwa lub ważnego interesu gospodarczego państwa - uzasadnia Joanna Knapińska, prezes Rządowego Centrum Legislacji
Projektowana nowelizacja przewiduje też rozszerzenie katalogu informacji publikowanych w BIP o zanonimizowane wnioski o udostępnienie informacji publicznej wraz z udzielonymi na nie odpowiedziami. Według autorów zmiany mają zwiększyć dostępność wcześniej udostępnionych informacji i ograniczyć konieczność wielokrotnego odpowiadania na podobne pytania kierowane do podmiotów zobowiązanych do udostępniania informacji publicznej.
Nowelizacja ma też umożliwić publikowanie projektów ustaw i rozporządzeń, przekazywanych do uzgodnień z członkami Rady Ministrów, nie tylko w BIP, ale także w dedykowanym systemie teleinformatycznym. Projekt ma trafić do rządu w I kwartale 2027 r.
Przeczytaj także: Potrzebne zmiany w prawie do informacji publicznej
Bezpieczeństwo jako nowa przesłanka odmowy
Agnieszka Piskorz-Ryń, dr hab. profesor UKSW, ekspertka z zakresu informacji publicznej uważa, że kierunek zmian w ustawie jest potrzebny. Zwraca uwagę, że sama idea nie jest sprzeczna ani z Konstytucją, ani z rozwiązaniami funkcjonującymi w części państw europejskich.
Oczywiście Konstytucja dopuszcza ustanowienie takich ograniczeń. Podobnie jest na poziomie europejskim. Konwencja Rady Europy o dostępie do dokumentów urzędowych, tzw. konwencja z Tromsø, której Polska nie jest sygnatariuszem, przewiduje możliwość odmowy udostępnienia informacji ze względu na bezpieczeństwo. Także niektóre państwa europejskie wprowadzają odrębną przesłankę bezpieczeństwa i porządku publicznego – wskazuje prof. Agnieszka Piskorz-Ryń.
Ekspertka zwraca jednak uwagę, że przepisy odwołujące się do bezpieczeństwa są często krytykowane, ponieważ opierają się na pojęciach niedookreślonych. Mogą prowadzić do nadużyć po stronie podmiotów zobowiązanych i nadmiernie ograniczyć dostęp do informacji publicznej. Wskazuje na dwa zasadnicze zagrożenia.
Po pierwsze, możliwość nadużywania tej przesłanki. Po drugie, trudności ze stosowaniem przepisu w praktyce przez podmioty zobowiązane – mówi ekspertka.
Jako przykład wskazuje Centralny Rejestr Umów, gdzie mimo bardziej dopracowanej regulacji, pojawiają się problemy z interpretacją pojęć związanych z bezpieczeństwem państwa przy podejmowaniu decyzji o wyłączaniu umów z publikacji.
Potrzebny test szkody i doprecyzowanie przepisów
Prof. Agnieszka Piskorz-Ryń liczy, że ustawodawca doprecyzuje nowe przesłanki wskazując, że odmowa może nastąpić ze względu na bezpieczeństwo państwa i porządek publiczny oraz określi w jakich przypadkach w szczególności może to mieć miejsce. Jej zdaniem warto wzorować się na rozwiązaniach przyjętych w konwencji z Tromsø i wskazać przykładowe sytuacje związane z ochroną infrastruktury krytycznej, budynków czy systemów zabezpieczeń.
Warto jednak przynajmniej stworzyć otwarty katalog sytuacji, które wskazywałyby, kiedy przesłanka bezpieczeństwa może być stosowana. Ograniczyłoby to problemy interpretacyjne i lepiej odzwierciedlało intencje ustawodawcy – wskazuje prof. Agnieszka Piskorz-Ryń.
Zwraca też uwagę, że w polskim prawie przesłanki odmowy dostępu do informacji publicznej mają charakter bezwzględny, podczas gdy w wielu krajach europejskich funkcjonują tzw. test szkody i test interesu publicznego. Organ odmawia dostępu tylko wtedy gdy wykaże, że ujawnienie konkretnej informacji mogłoby spowodować szkodę dla bezpieczeństwa publicznego, infrastruktury lub innych chronionych wartości. Podobny model funkcjonuje już w ustawie o ochronie informacji niejawnych i mógłby zostać wykorzystany także przy dostępie do informacji publicznej.
Ograniczenia powinny znaleźć sie w ustawie
Dr hab. Marlena Sakowska-Baryła, prof. Uniwersytetu Łódzkiego, specjalizująca się w prawie informacyjnym, wielokrotnie zwracała uwagę, że ograniczenia w dostępie do informacji publicznej powinny zostać dopracowane i rozszerzone na poziomie ustawowym. Wiele ograniczeń dostępu do informacji zostało bowiem wypracowanych przez praktykę i orzecznictwo.
- W tej chwili mamy cały rezerwuar pozaustawowych ograniczeń. Królem tych ograniczeń jest dokument wewnętrzny. Są jeszcze informacja techniczna, dokument prywatny. Mamy wiele takich konstrukcji, które nie są opisane w przepisach – podkreśla prof. Marlena Sakowska-Baryła.
Jej zdaniem lepiej stworzyć ustawową podstawę ograniczania dostępu do informacji ze względów bezpieczeństwa niż posługiwać się konstrukcjami budzącymi wątpliwości interpretacyjne. Przyznaje, że nowe przepisy mogą wywoływać spory interpretacyjne, jednak uważa, że z czasem zostaną one wyjaśnione przez orzecznictwo. Nowelizacja może też pomóc w przeciwdziałać masowemu kierowaniu wniosków o informację publiczną przy użyciu AI i botów.
Nie powinno być tak, że jesteśmy absolutnie bezbronni wobec często dziwnych pytań różnych podmiotów, które zadają je za pośrednictwem sztucznej inteligencji i botów, które w tym samym czasie wysyłają identyczne żądania do różnych podmiotów – wskazuje profesor Marlena Sakowska-Baryła.
Dodaje przy tym, że jest gorącą zwolenniczką jawności życia publicznego, ale nie „publicznego ekshibicjonizmu”, który może wpływać na bezpieczeństwo.
Publikacja w BIP wzbudza kontrowersje
Znacznie mniej entuzjazmu budzą pozostałe propozycje projektu. Prof. Agnieszka Piskorz-Ryń krytycznie ocenia pomysł rozszerzenia możliwości publikowania w BIP odpowiedzi na wnioski o udostępnienie informacji publicznej wraz z samymi wnioskami, po ich anonimizacji. Jej zdaniem rozwiązanie to nie jest szczególnie potrzebne, ponieważ podmioty publiczne już dziś mogą publikować takie odpowiedzi.
Projekt całkowicie pomija kwestie pilne i aktualne, o których mówi się od dawna, takie jak nadużywanie prawa do informacji publicznej czy masowe wnioski generowane przez sztuczną inteligencję. Od lat zarówno wnioskodawcy, jak i podmioty zobowiązane, zmagają się z wieloma rzeczywistymi problemami, a ustawodawca zdecydował się, poza możliwością odmowy ze względu na bezpieczeństwo państwa, rozstrzygnąć kwestię o znaczeniu co najwyżej piątorzędnym – ocenia pProf. Agnieszka Piskorz-Ryń.
Bernadeta Skóbel, radca prawny, kierownik Działu Monitoringu Prawnego i Ekspertyz Związku Powiatów Polskich nie zgadza się z argumentacją RCL, że zmiana ograniczy konieczność wielokrotnego odpowiadania na takie same wnioski.
Mam wrażenie, że Rządowe Centrum Legislacji nie dostrzega, jakie wnioski trafiają do samorządów i jak są formułowane. W praktyce nie zdarza się, aby wielu wnioskodawców pytało o dokładnie tę samą sprawę. Trudno też sobie wyobrazić taką zaawansowaną wyszukiwarkę BIP, która pozwalałaby skutecznie odnajdywać takie informacje – mówi mec. Bernadeta Skóbel.
Sceptycznie ocenia też publikowanie wszystkich pytań i odpowiedzi kierowanych do urzędów w trybie informacji publicznej. Zwraca uwagę, że niekiedy treść pytań bywa formułowana w taki sposób, że trudno udzielić na nie sensownej odpowiedzi.
Nie wyobrażam sobie publikowania wszystkich takich odpowiedzi w BIP, ponieważ mogłyby one wprowadzać odbiorców w błąd lub być całkowicie niezrozumiałe bez szerszego kontekstu – mówi ekspertka Związku Powiatów Polskich.
Między oczekiwaniami samorządów a postulatami jawności
Joanna Martyniuk-Placha, radca prawny, właścicielka kancelarii Cyberlex, specjalizująca się w prawie samorządowym i dostępie do informacji publicznej uważa, że założenia projektu nie spełniają ani oczekiwań samorządów, ani organizacji projawnościowych.
Dla strony samorządowej projekt jest zbyt wąski i z mojego doświadczenia pracy z samorządem uważam, że ten zakres w toku prac legislacyjnych powinien ulec rozszerzeniu w granicach oczywiście wynikających z Konstytucji. Z drugiej strony, dla projawnościowych organizacji jest on zbyt szeroki, ponieważ ich zdaniem nie zaszły szczególne okoliczności powodujące, że należałoby takie ograniczenia w drodze ustawy wprowadzać – mówi Joanna Martyniuk-Placha.
Zauważa jednak, że przepisy ustawy, mającej już 25 lat, nie przystają do współczesności, szczególnie rozwoju technologii. Coraz więcej wniosków o udostępnienie informacji publicznej jest przygotowywanych przy pomocy narzędzi sztucznej inteligencji, co może przekładać się na wzrost ich liczby. Coraz częściej pojawiają się dobrze przygotowane i skuteczne wnioski dotyczące informacji o infrastrukturze krytycznej. Dlatego jej zdaniem, że ze względu na obecną sytuację geopolityczną, zasadne jest ograniczenie dostępu do danych, pozwalających ustalić lokalizację urządzeń i obiektów kluczowych dla funkcjonowania samorządów.
Liczę natomiast, że w toku dalszych prac nad zmianą ustawy, zarówno strona samorządowa jak i strona projawnościowa, zostaną uważnie wysłuchane, a ustawodawca znajdzie kompromis, który pozwoli na skuteczne realizowanie prawa do informacji, z jednoczesnym poszanowaniem prawa do ochrony prywatności i aktualnej sytuacji samorządów – mówi Joanna Martyniuk-Placha.
Także Bernadeta Skóbel ocenia, że nowelizacja jest niewystraczającą, bo oczekiwania samorządów były znacznie dalej idące.
Obawiam się też, że nawet jeśli ta nowelizacja zostanie uchwalona, przez kolejne lata nic więcej wokół ustawy o dostępie do informacji publicznej nie będzie się działo - puentuje.








