Przede wszystkim w anglosaskiej literaturze przedmiotu think tanki są utożsamiane z organizacjami pozarządowymi. Są więc zakładane przez osoby i instytucje znajdujące się poza aparatem państwa i samorządu terytorialnego.

Think tank - co to jest?

Najczęściej wyrastają w środowisku naukowym, gdzie zakładają je albo całe uczelnie, ale grupy akademików. Co jednak odróżnia think tanki od uczelni to to, że celem ich istnienia jest udział w bieżącej polityce tak państwa, jak i samorządu terytorialnego. Cała działalność think tanków koncentruje się na wspieraniu organów władzy poradą i opinią, opartą na uprzednio przeprowadzonych badaniach i dyskursie. Co jeszcze je odróżnia od uczelni to to, że nie parają się działalnością dydaktyczną. Co najwyżej edukują (doszkalają) urzędników państwowych i samorządowych w formach pozaszkolnych i nie obowiązkowych. Stąd czasem nazywa się je „uniwersytetami bez studentów”. 

Działalności think tanków polega na wykorzystywaniu metod badawczych do rozwiązywania problemów praktycznych z jakimi borykają się organy władzy publicznej. Think tanki prowadzą prace badawcze w zespołach interdyscyplinarnym (z udziałem prawników, administratywistów, urzędników, socjologów, ekonomistów) i na ich podstawie opracowują różne dokumenty, tj. rekomendacje, raporty, ekspertyzy, które trafiają do piastunów organów władzy. W taki sposób rozprawiają się z wieloma problemami praktycznymi (społecznymi, kulturowymi, demograficznymi, migracyjnymi, finansowymi, gospodarczymi). Niekiedy opracowane przez ekspertów z think tanków dokumenty przybierają postać konkretnych rozwiązań (np. założeń do projektu aktu prawnego, czy nawet projektu takiego aktu wraz z uzasadnieniem), a innym razem mają charakter nieco bardziej abstrakcyjny (np. pewnej idei czy koncepcji opisanej w książce naukowej lub serii artykułów specjalistycznych) – to zależy kto jest bezpośrednim adresatem ich działalności.


Ważnym aspektem działalności think tanków jest komunikacja społeczna, której – jakże często – zaniechują piastuni organów władzy. Eksperci z think tanków starają się wyjaśniać obywatelom na czym polegają targające rzeczywistością zjawiska i procesy, jakie są ich przyczyny i potencjalne konsekwencje (te pozytywne i negatywne). Tym samym poniekąd stają się recenzentami, a bywa że i konsekwentnymi krytykami, działalności organów władzy i pracy ich piastunów. Think tanki są w ciągłym dyskursie, są więc nieustannie w mediach (telewizji, internecie, prasie).


Działalność think tanków jest finansowana z różnych źródeł. Są to przede wszystkim:

  1. dotacje z budżetu państwa lub jednostek samorządu terytorialnego,
  2. darowizny podmiotów prywatnych oraz sponsoring,
  3. dochody z działalności i gospodarowania mieniem.

Kluczowe jest jednak to, żeby think tanki jednocześnie pozyskiwały środki z kilku i to różnych źródeł. Dywersyfikacja finansowania jest bowiem gwarancją niezależności think tanków, a w szczególności niezależności intelektualnej ekspertów. Zbyt duży wpływ jednej instytucji na działalność think tanku może bowiem doprowadzić do jego uzależnienia, a w dalszej kolejności poddania wpływom, co – szczególnie w kontekście organów władzy i partii politycznych – może być szczególnie niebezpieczne. Uzależnienie się think tanku od jakiejś instytucji (i jej finansów) może wypaczyć ich funkcję – niezależnego i opartego na pracach badawczych doradztwa eksperckiego.


Z dotychczasowej – krótkiej, ale chyba wystarczającej – charakterystyki tej kategorii organizacji widać, że drzemie w niej ogromny potencjał, że think tanki stanowią szansę dla państwa i samorządu terytorialnego. Są bowiem kuźnią idei i koncepcji, których ciągle potrzeba, są źródłem wiedzy, na którą zawsze będzie zapotrzebowanie. Dlatego też cieszy, że sektor think tanków w Polsce się rozwija. Sektor ten nie jest wprawdzie duży, a tempo rozwoju nie jest zatrważające, ale – miejmy nadzieję – to tylko kwestia niedalekiej przyszłości.


Jeżeli niniejsze zagadnienie wydaje się interesujące, to serdecznie zapraszam do lektury książki: Tomasz Bąkowski, Jakub H. Szlachetko (red.), Zagadnienie THINK TANKÓW w ujęciu interdyscyplinarnym, Gdańsk 2012, która znajduje się w załączeniu. Znajdują się w niej kwestie bardziej szczegółowe.