Dla MSWiA strażak ochotnik to piąte koło u wozu
Minister Kierwiński bezzasadnie blokuje przyznanie Karty Rodziny Mundurowej dla strażaków ochotników. Działania MSWiA wobec OSP w ostatnich trzech latach ograniczają się do kosmetycznych zmian i administrowania środkami finansowym. Minister Kośniak-Kamysz, choć na pierwszym miejscu podczas powodzi na Dolnym Śląsku postawił na WOT i wywalczył dla nich benefity, to obecnie stara się słusznie nadrobić swoje zaniechania wobec strażaków ochotników i chce wywalczyć objęcie ich Kartą Rodziny Mundurowej - pisze dr Dariusz P. Kała, specjalizujący się w prawie ochrony przeciwpożarowej.
Karta Rodziny Mundurowej utknęła w procedurach i jest przedmiotem sporu pomiędzy MSWiA i MON. MSWiA chce, aby kartą objąć wyłącznie zawodowych funkcjonariuszy, żołnierzy oraz członków ich rodzin. MON zabiega, aby kartą objąć także strażaków ochotników i ich rodziny. Odbyło się pierwsze czytanie projektu ustawy w Sejmie, gdzie wszystkie stronnictwa polityczne poparły objęcie kartą strażaków ochotników. Jednak w sprawie mamy przeciągający się resortowy impas.
Kosmetyka zamiast gruntownych zmian
Od początku rządów obecnej koalicji rządowej nie przeprowadzono żadnych gruntownych zmian w odniesieniu do ochotniczych straży pożarnych. Ani w zakresie reformy systemu, ani w zakresie przyznawania nowych benefitów. Władze centralne nie przedstawiły na początku przejmowania sterów państwa żadnej całościowej, spójnej wizji zmian w odniesieniu do OSP. Nie są podejmowane próby realizacji pomysłów poprzedników i nie ma żadnych przełomowych pomysłów własnych.
Poprzednicy w zarządzaniu państwem oraz system ochrony przeciwpożarowej wprowadzili do porządku prawnego oczekiwaną od wielu lat ustawę o ochotniczych strażach pożarnych. Była to pierwsza w historii polskiego prawa ustawa o ochotniczych strażach pożarnych, która uporządkowała regulacje dotyczące OSP. Wprowadziła oczekiwany od lat dodatek emerytalny dla strażaków ochotników. Rozszerzała prawo do ekwiwalentu za udział w działaniach ratowniczych, szkoleniach i ćwiczeniach. Przyznawała prawo do używania środków ochrony indywidualnej takich jak przeznaczone dla strażaków Państwowej Straży Pożarnej. Zawierała i dalej zawiera w sobie pewne mankamenty, które należy poprawić, ale była prawnym i środowiskowym przełomem, który sprawdził się w kolejnych latach i przyjął w życiu.
Działania poprzednich władz były nawet jeszcze bardziej ambitne, bo pierwszy projekt ustawy o ochotniczych strażach pożarnych zakładał wdrożenie w życie rekomendacji NIK pochodzących z raportu kontrolnego z 2019 r. dotyczącego finansowania OSP, które przyniosłyby państwu i gminom znaczące oszczędności i uporządkowałyby system OSP w sposób zasadniczy. Rozwiązania te zostały zablokowane przez środowiskowych antyreformatorów, którzy nie chcą od lat żadnych zmian systemu, który jest dla nich wygodny i przynosi im korzyści.
Obecne działania w obszarze OSP to głównie tradycyjne, dokonywane przez każdą ekipę rządową administrowanie środkami finansowymi np. z dotacji z MSWiA, które są dystrybuowane przez struktury PSP. Do tego dochodzą kosmetyczne zmiany jak np. zmiana przepisów w zakresie kierowania ruchem drogowym przez strażaków OSP, kwestia opłat za wkładki na pojazdy uprzywilejowane czy korekta art. 3 ustawy o OSP (zmiana katalogu zamkniętego na otwarty) oraz art. 16 u. OSP (rozszerzenie przesłanek przyznawania dodatku emerytalnego). Za działania na rzecz OSP nie można uznać wdrażania ustawy o ochronie ludności i obronie cywilnej, ponieważ to zmiana systemowa dotycząca całego państwa i systemu bezpieczeństwa. Wdrażanie legitymacji OSP przebiega powoli i ma głównie charakter administracyjny.
Władze centralne zadbały za to o Związek Ochotniczych Straży Pożarnych RP, kwestionowany przez dużą część środowiska ochotników. Cofnięto zmiany prawa z 2017 r., przywracając Zarządowi Głównemu ZOSP RP prawo do dystrybucji środków z ubezpieczeń od ognia. Kontrowersje wywołał także pomysł „zielonych świateł dla OSP”, niepoparty analizami. Przeczytaj więcej: Green lights dla strażaka OSP - chaos zamiast poprawy skuteczności.
Bez ochotników system ratownictwa nie działa
Ratownictwo cywilne w Polsce zorganizowane jest w ramach Krajowego Systemu Ratowniczo-Gaśniczego (KSRG). System ten działa na rzecz ratowania życia, zdrowia, mienia lub środowiska, prognozowanie, rozpoznawanie i zwalczanie pożarów, klęsk żywiołowych lub innych miejscowych zagrożeń. W ramach jego działań realizuje się ratownictwo techniczne, ratownictwo chemiczne, ratownictwo medyczne, walkę z pożarami, a także działania na rzecz zmniejszenia lub likwidacji zagrożenia pożarowego lub wybuchowego. System ten działa na trzech poziomach: powiatowym, wojewódzkim i centralnym (ogólnokrajowym). Skupia głównie straże pożarne państwowo i ochotnicze oraz policję, ratownictwo medyczne, Morską Służbę Poszukiwania i Ratownictwa, GOPR, WOPR, TOPR itd.
Czytaj też w LEX: Ekwiwalent pieniężny dla strażaków ochotniczych straży pożarnych w uchwale rady gminy >
Całym systemem kierują struktury Państwowej Straży Pożarnej, ale to komponent strażaków OSP jest najbardziej liczny. Strażaków państwowych jest w Polsce ok. 33 tys., a strażaków ochotników ok. 700 tys. z czego ok. 295 tys. spełnia wymogi do bezpośredniego udziału w działaniach ratowniczych, a ok. 155 tys. to strażacy z jednostek OSP włączonych do KSRG. Udział OSP w KSRG z każdym rokiem wzrasta:
- w 1995 r. do KSR włączonych zostało 1664 jednostek OSP;
- na dzień 1 stycznia 2026 r. w KSRG działało już 5284 jednostek OSP.
Każdego roku do KSRG włącza się co najmniej kilkadziesiąt nowych jednostek OSP.
Czytaj też w LEX: Finansowanie ochotniczych straży pożarnych przez jednostki samorządu terytorialnego >
OSP to niezastąpiona siła w polskim ratownictwie. Ochotnicy zawsze są w gotowości i na posterunku. Na co dzień i podczas dużych kataklizmów które dotykają Polskę. Podczas ostatniej podczas powodzi na Dolnym Śląsku w 2024 r. bez mrugnięcie okiem ruszyli na pomoc. W pandemii wspierali seniorów odciętych od świata. Nie zawiedli po wybuchu wojny na Ukrainie. Masowo ruszali z pomocą na Ukrainę oraz na granicę polsko-ukraińską. Statystki pokazują, że strażacy ochotnicy w większości zdarzeń ratowniczych są pierwszą formacją na miejscu zdarzenia. W szczególności na terenach wiejskich.
Strażacy ochotnicy stanowią także jeden z głównych filarów odbudowywanego systemu obrony cywilnej.
Ciągle pomijani i mamieni propagandą
Obecnie trwa procedowanie Karty Rodziny Mundurowej, która ma dowartościować formacje związane z bezpieczeństwem Polski. Przewiduje ona niewielkie benefity w postaci głównie zniżek na bilety kolejowe, łatwiejszy dostęp do służby zdrowia oraz preferencje w przyjmowaniu dzieci do przedszkoli.
W ostatnich latach strażacy ochotnicy głównie są werbalnie chwaleni w chwilach, kiedy ich aktywność zasługuje na szacunek i okazują się niezbędni w funkcjonowaniu państwa i lokalnych społeczności. Za słowami jednak nie idą czyny.
Wciąż nie zniesiono opodatkowania od dodatku emerytalnego, pomimo że zostało to zaprojektowane już kilka lat temu, kiedy wprowadzano ustawę o ochotniczych strażach pożarnych. Choć można by te pieniądze znaleźć wewnątrz systemu bez konieczności powiększania zadłużania państwa i samorządów, to jednak nie ma w tym zakresie żadnych pomysłów i działań.
Ochotnicy nie „załapali” się na żadne benefity w momencie, kiedy powódź na Dolnym Śląsku w 2024 roku siała grozę i ujawniła bezsilność państwa. Choć od lat podnoszony jest problem zwalniania strażaków ochotników do działań przez pracodawców, to nic zrobiono w tym zakresie. Powódź na Dolnym Śląsku pokazała, że „państwo może i ma zasoby” żeby wspierać działalność i rozwój służb. Jednak w tamtym momencie wprowadzono preferencje m.in. podatkowe dla przedsiębiorców zatrudniających „terytorialsów”. O ochotnikach zapomniano.
Ekwiwalent za udział w działaniach ratowniczych i szkoleniach jest od wielu lat zwolniony od podatku. Jednak ekwiwalent wypłacany na podstawie art. 15a ustawy o OSP, czyli za inne działania niż działania ratownicze, pozostaje opodatkowany. MSWiA nawet nie zgłosiło pomysłu, aby doprecyzować art. 15 ust. 2 ustawy o OSP, aby gminy jednolicie w skali kraju były zobligowane do cyklicznej waloryzacji ekwiwalentu i aby przepis ten nie był przedmiotem rozbieżnych interpretacji i praktyk. Zmiana ta nie niesie żadnego obciążenia dla budżetu państwa. Podwyżki ekwiwalentu jakie zostały dokonane dla strażaków OSP w wielu gminach w 2026 r. pokazały, że nie jest to jakieś wielkie obciążenie dla budżetów gmin.
Dofinansowanie OSP w ramach odbudowywanego systemu obrony cywilnej dotyczy OSP jako stowarzyszeń i nie niesie z sobą poprawy socjalnej dla strażaków OSP. Takie samo dofinansowanie otrzymują Państwowe Straże Pożarne i inne służby mundurowe, więc OSP nie jest tutaj w żaden sposób uprzywilejowana i wyróżniania.
Nie ma podstaw do obaw, że objęcie OSP Kartą Rodziny Mundurowej nadmiernie obciąży kolej, ochronę zdrowia czy przedszkola. Dane z Urzędu Transportu Kolejowego i PKP pokazują, że zniżki na bilety faktycznie zwiększają ilość pasażerów w pociągach, ale jednocześnie napędza to wzrost liczby pociągów i miejsc w wagonach oraz podaż usług kolejowych. Nie ma się także co martwić o brak miejsc w gminnych przedszkolach, bo dane rekrutacyjne pokazują duży trend spadkowy powodowany niżem demograficznym. Więc uruchomienie jakiegoś programu preferencji w tym zakresie dla większej grupy beneficjentów może pozytywnie wpłynąć na sytuację przedszkoli w gminach.
Przeczytaj także: Karta dla aktywnych strażaków ochotników
Karta Rodziny Mundurowej dla strażaków OSP i ich rodzin będzie pozytywnym impulsem dla rozwoju OSP jeżeli zostaną nią objęci tylko i wyłącznie aktywni strażacy OSP, a nie wszyscy będący w strukturach OSP. Jednak obecnie dla strażaków ochotników pozostają tylko tematy zastępcze jak „zielone światła dla OSP” oraz księżycowe pomysły w stylu dh Waldemara Pawlaka w postaci „100 tysięcy dla każdej OSP” i „dodatek za gotowość bojową” zgłaszane podczas trwającej kampanii wyborczej w strukturach ZOSP RP.
Dr Dariusz P. Kała, specjalizuje się w prawie ochrony przeciwpożarowej i ochrony ludności
