SAFE (Strategic Technologies for Europe Platform) to pierwszy w historii Unii Europejskiej instrument finansowy przeznaczony na szybkie zwiększenie zdolności obronnych państw członkowskich. Polska jest największym beneficjentem programu – z dostępnej puli ok. 150 mld euro ma otrzyma 43,7 mld euro, czyli blisko 200 mld zł w formie niskooprocentowanej pożyczki. Według deklaracji rządu ponad 80 proc. środków ma trafić do polskiego przemysłu obronnego.
Ustawa o FIZB – ramy prawne dla wdrażania SAFE
Przyjęty przez rząd projekt ustawy ustanawia Finansowy Instrument Zwiększenia Bezpieczeństwa (FIZB), który będzie głównym mechanizmem obsługi środków SAFE na poziomie krajowym. Instrumentem zarządzać ma Bank Gospodarstwa Krajowego. BGK będzie również formalnym pożyczkobiorcą środków unijnych, natomiast gwarantem pożyczki – Skarb Państwa reprezentowany przez ministra właściwego do spraw finansów publicznych. Projekt ustawy określa m.in.:
- zasady zaciągania i obsługi pożyczki SAFE,
- tryb dysponowania środkami FIZB przez właściwych ministrów,
- mechanizmy zapewnienia terminowej spłaty zobowiązań,
- system kontroli i audytu zgodny z wymogami prawa UE oraz przepisami krajowymi.
Organem odpowiedzialnym za audyt gospodarowania środkami FIZB będzie Szef Krajowej Administracji Skarbowej. Uprawnionymi do wydatkowania środków będą ministrowie resortów, które zgłosiły zaakceptowane przez Komisję Europejską projekty inwestycyjne w ramach SAFE – nie tylko MON, ale również m.in. MSWiA czy Ministerstwo Infrastruktury.
Zakres inwestycji: polskie projekty i współpraca europejska
Lista szczegółowych projektów MON finansowanych z SAFE jest niejawna, jednak obejmuje 139 przedsięwzięć, w tym inwestycje w kluczowe systemy polskiej zbrojeniówki, takie jak:
- przeciwlotnicze zestawy rakietowe Piorun,
- bojowe wozy piechoty Borsuk,
- armatohaubice Krab,
- systemy przeciwdronowe – w tym program SAN o wartości ok. 15 mld zł,
- planowany zakup tankowców powietrznych Airbus.
Część projektów ma być realizowana we współpracy z innymi państwami UE oraz z Ukrainą. Program SAFE obejmuje przedewszystkim inwestycje krótkoterminowe, których realizacja powinna zakończyć się do 2030 roku.
Rząd podkreśla, że SAFE wzmocni zarówno zdolności obronne państwa, jak i konkurencyjność krajowego sektora zbrojeniowego. Premier Tusk wskazał, że podczas gdy w poprzednich latach tylko 24 proc. środków na modernizację armii trafiało do polskich firm, obecnie wskaźnik wzrósł do 35 proc., a środki SAFE pozwolą zwiększyć go do około 80 proc..
Na unijnych inwestycjach mają skorzystać m.in.:
- Polska Grupa Zbrojeniowa,
- PIT‑RADWAR,
- Huta Stalowa Wola,
- Rosomak S.A.,
- MESKO,
- Advanced Protection Systems.
Rząd podkreśla, że ustawa musi wejść w życie do marca 2026 r., aby umożliwić zawarcie umowy z Komisją Europejską i otrzymanie pierwszej transzy pożyczki. Wicepremier Kosiniak‑Kamysz wyraził oczekiwanie, że parlament przeprowadzi prace nad projektem sprawnie, tak aby możliwe było wykorzystanie środków od pierwszych dni obowiązywania instrumentu. Dodał również, że Polska będzie zabiegać o przyszłe umorzenie części zadłużenia w ramach SAFE.
Premier Donald Tusk podkreślił natomiast, że środki SAFE stanowią „dziesiątki miliardów euro uprzywilejowanej pożyczki”, umożliwiającej dziesięcioletnie wakacje kredytowe, z oprocentowaniem ok. 3 proc. i okresem spłaty sięgającym 45 lat.
Uwagi prezydenta Nawrockiego
Przed środowym posiedzeniem Rady Bezpieczeństwa Narodowego prezydent Karol Nawrocki zapowiedział zgłoszenie własnych propozycji do rządowego projektu ustawy wdrażającej instrument SAFE. Podkreślił, że konieczne jest pełne wyjaśnienie warunków pożyczki z UE – jej kosztów, harmonogramu spłaty oraz zasad kontroli wydatkowania środków. Prezydent zaznaczył, że zanim podpisze ustawę, oczekuje m.in. ujawnienia listy 139 projektów, które mają być finansowane z programu.Nawrocki wyraził również obawy o przejrzystość realizacji SAFE, wskazując na wcześniejsze doświadczenia z KPO oraz ryzyko, że na programie mogą nadmiernie skorzystać zachodnioeuropejskie koncerny zamiast polskiego przemysłu obronnego. Zwrócił się też do dowództwa Wojska Polskiego o ocenę, czy planowane zakupy rzeczywiście wzmocnią zdolności operacyjne armii.
