Świadczenie pieniężne z tytułu odprawy pośmiertnej po zmarłym żołnierzu nie wchodzi do spadku po nim. Wojsko wypłaca tę kwotę żyjącym krewnym zmarłego – małżonkowi, a w jego braku kolejno dzieciom, rodzicom, dziadkom i wnukom. Prawa małżonka wyprzedzają zatem dzieci, chyba że małżonek został wyłączony od dziedziczenia - orzekł Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie.
Dowódca Jednostki Wojskowej przeprowadził postępowanie administracyjne i ustalił, że uprawnionym do odprawy pośmiertnej po zmarłym chorążym Marianie O. jest jego żona Aldona O. Zmarły pozostawił małoletnie dzieci, ale prawo małżonka wyprzedza prawo dzieci do odbioru tego świadczenia.
W odwołaniu od tej decyzji opiekunka prawna małoletnich wniosła o uchylenie tej decyzji. Podkreślała, że małżonkowi O. byli w trakcie rozwodu, który to proces przerwała nagła śmierć Mariana O. Postępowanie toczyło się z wniosku Mariana O. który obwiniał żonę za rozpad małżeństwa, w tym jej alkoholizm i zaniedbywanie dzieci.
Organ odwoławczy decyzji jednak nie zmienił. Wyjaśnił, że odprawa pośmiertna jest wypłacana dzieciom zmarłego żołnierza w dalszej kolejności – po małżonku. Z tego punktu widzenia nie ma znaczenia, że Aldona O. nie zaprzeczyła twierdzeniom podawanym przez skarżącą. Przepisy ustawy o obronie Ojczyzny są tutaj jasne, a przy ich wykładaniu organy nie mogą się kierować zasadami współżycia społecznego czy względami słuszności. Skoro w dacie śmierci Mariana O. proces rozwodowy się nie zakończył, to Aldona O. była jego pełnoprawną żoną i to jej należało wypłacić świadczenie pośmiertne.
Skargę do sądu administracyjnego wywiodły dzieci zmarłego żołnierza. Pełnomocnik rodzeństwa wskazywał na separację faktyczną małżonków oraz toczące się postępowanie rozwodowe. Podkreślał także naganną postawę matki małoletnich, wskutek czego utraciła ona względem nich prawa rodzicielskie. O jej stosunku do zmarłego świadczy także fakt nieobecności na ceremonii pogrzebowej.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie uchylił obie decyzje. Sąd zwrócił uwagę na treść art. 462 ust. 1 i 2 ustawy o obronie Ojczyzny, zgodnie z którym odprawa pośmiertna przysługuje małżonkowi zmarłego żołnierza, a dalej kolejno: dzieciom, rodzicom, dziadkom, wnukom albo rodzeństwu.
Spór w sprawie dotyczył zatem kręgu osób uprawnionych do jego nabycia, a z drugiej możliwości odwoływania się przez organy wojskowe do zasad współżycia społecznego. Zdaniem sądu, skoro wykładania językowa przepisu nie dawała zadowalających rezultatów należało sięgnąć do wykładni systemowej, i zastosować w sprawie ogólne przepisy o dziedziczeniu.
WSA podniósł, że odprawa pośmiertna, stanowi prawo majątkowe dziedziczone na szczególnych zasadach. Nie wchodzi do spadku po zmarłym, a krąg osób uprawnionych do jego nabycia wskazuje przepis szczególny tj. art. 462 ustawy o obronie Ojczyzny. Podkreślił jednak, że generalną zasadą sukcesji szczególnych praw majątkowych nie jest wyłączenie dziedziczenia jako takiego, ale wprowadzenie preferencji dla najbliższych członków rodziny przez wyznaczenie kolejności uprawnionych. Prawa te, przechodzą bowiem w pierwszej kolejności na oznaczone w tej ustawie szczególnej osoby. A skoro tak, to zdaniem sądu należałoby rozważyć zastosowanie w sprawie również innych przepisów o dziedziczeniu w tym art. 940 k.c. Zgodnie z jego treścią małżonek jest wyłączony od dziedziczenia, jeżeli spadkodawca wystąpił o orzeczenie rozwodu lub separacji z jego winy, a żądanie to było uzasadnione. Wyrok wydany na tej podstawie ma charakter konstytutywny i skutkuje wyłączeniem małżonka spadkodawcy od dziedziczenia ustawowego, tak jakby nie dożył on otwarcia spadku (ze skutkiem wstecznym). Dalszym następstwem tego orzeczenia jest utrata prawa do zachowku oraz korzyści określonych w art. 939 k.c.
W tej sprawie skarżący dołączyli do skargi wyrok zaoczny, w którym sąd cywilny wyłączył Aldonę O. od dziedziczenia po zmarłym mężu. Wprawdzie orzeczenie to zapadło po wydaniu zaskarżonej decyzji, to jednak wyrok ujawnił nowe okoliczności istotne dla sprawy, tj. wyłączenie Aldony O. od dziedziczenia po zmarłym żołnierzu. Takie okoliczności są, zgodnie z art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. podstawą do wznowienia postępowania w sprawie zakończonej zaskarżoną decyzją.
WSA wskazał, że oznacza to, że wbrew twierdzeniom skargi, organ na datę wydawania zaskarżonych decyzji był zobowiązany do zastosowania art. 462 ust. 2 ustawy o obronie Ojczyzny i wydać decyzję tej treści. Nie mógł natomiast badać sytuacji dotyczącej rozkładu pożycia małżonków, jak też oceniać sprawy przez pryzmat zasad współżycia społecznego. Poza zakresem jego zainteresowania pozostawały też kwestie dotyczące niewywiązywania się z obowiązków macierzyńskich względem małoletnich dzieci. Skoro jednak zostało wydane orzeczenie wyłączające małżonka zmarłego żołnierza od dziedziczenia, organy orzekające w sprawie muszę wziąć tę okoliczność pod uwagę.
Wyrok WSA w Olsztynie z 29 stycznia 2026 r. II SA/Ol 710/25
