Miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego często powołują pojęcie „granic administracyjnych wsi”, zarówno w kontekście granic terenu, jakiego dotyczyły prace planistyczne ale także, pośrednio, przestrzennych granic obowiązywania określonych zakazów lub obowiązków albo też funkcji, których odczytywane może być społeczno-gospodarcze przeznaczenie praw.

Mimo powyższego, pojęcie „granic administracyjnych wsi” czy „granic wsi” nie posiada swojej legalnej definicji. Można co najwyżej próbować wywieść takowe na wykładni obowiązujących przepisów prawa, genezy tych przepisów i analizy ich ewolucji na przestrzeni lat.

Co więcej, również brak jest w przepisach z zakresu samorządu terytorialnego, gospodarki nieruchomościami i prawa geodezyjnego definicji samej "wsi" jako jednostki osadniczej. Jedynie zgodnie z art. 2 pkt 12 ustawy z dnia 29 sierpnia 2003 r. o urzędowych nazwach miejscowości i obiektów fizjograficznych (Dz. U. Nr 166, poz. 1612 z późn. zm.), który można wszak przywołać tu tylko pomocniczo, za „wieś” uważa się "jednostkę osadniczą o zwartej lub rozproszonej zabudowie i istniejących funkcjach rolniczych lub związanych z nimi usługowych lub turystycznych, nieposiadającą praw miejskich lub statusu miasta".

Nie ma zatem, jak wynika z powyższego, nawet przy odwołaniu do ww. definicji, wyraźnie wskazanych, przedmiotowych kryteriów delimitacji granic wsi, gdyby przyjąć, że wytyczenie granicy ma jedynie charakter deklaratoryjny względem określonego stanu faktycznego.

Próbując w dalszej kolejności wyznaczyć „granice wsi” z istniejącego stanu faktycznego, utrwalonego historycznie, zauważyć można na wstępie, że pierwowzoru dzisiejszego podziału na gminy i ich jednostki pomocnicze poszukiwać można już regulacjach prawnych z okresu zaborów. W zaborze austriackim i pruskim dominowały gminy jednowioskowe. Wyznaczanie granic wsi było więc podporządkowanie wyznaczaniu granic gmin. W zaborze rosyjskim po 1864 r. do gmin - jednostek podstawowych o charakterze wielowioskowym - włączone zostały natomiast gromady, jako jednostki niższego rzędu, będące odpowiednikiem dzisiejszych sołectw. Wniosek taki można wysnuć z racji nazw organów gromady: sołtys i rada sołecka. Gromady utrzymane zostały również przez ustawę z dnia 23 marca 1933 r. o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego (Dz. U. Nr 35, poz. 294). Zgodnie z art. 10 ust. 1 tej ustawy, w skład obszaru gminy wchodziła jedna lub więcej miejscowości (osad, miasteczek, wsi, siół, osiedli, przysiółków, kolonii, zaścianków, folwarków itp.). Z treści art. 15 ust. 1 tej ustawy wynika, że obszar gminy wiejskiej, jeżeli nie stanowił jednej miejscowości, dzielił się na gromady. Gromadę wiejską stanowiła przy tym z reguły każda miejscowość („osiedle, wieś, sioło, kolonia, osada, miasteczko, zaścianek, folwark itp.”); miejscowości te jednak mogły być łączone i mogły tworzyć wspólną gromadę. Można by zatem zasadniczo stwierdzić, iż pojęcie wsi zbiegało się ówcześnie z pojęciem gromady. Także w wyniku reformy z lat 1950-1954 najniższą jednostką podziału terytorialnego stały się gromady. Likwidację gromad i przywrócenie gmin zbiorowych z jednostkami pomocniczymi-sołectwami przyniosła dopiero kolejna zmiana ustrojowa z 1973 r. Obecny kształt został nadany wraz z reformą ustroju państwa i wprowadzeniem gminy jako podstawowej jednostki podziału terytorialnego i regulowany jest przez przepisy ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz. U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1591 z późn. zm.). jak wynika z powyższego brak spektakularnego wyodrębnienia wsi i jej granic stanowił konsekwencje tego, iż obszar wsi pokrywał się z gminą, gromadą lub sołectwem, a dla tego podziału istniały uregulowania w zakresie sposobu i trybu wyznaczania granic administracyjnych danego obszaru.

Do obecnej ustawy o samorządzie gminnym doprowadza również analiza kolejnych obowiązujących przepisów w sferze podziału administracyjnego Państwa i zmian w tym podziale. Zagadnienie to może ilustrować następująca sekwencja:
Ustawa z dnia 20 lutego 1920 r. zaliczanie osad wiejskich w poczet miast oraz zmiana granic miast na obszarze b. zaboru rosyjskiego (Dz. U. Nr 19, poz. 92).
Ustawa z dnia 23 marca 1933 r. o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego (Dz. U. Nr 35, poz. 294).
Ustawa z dnia 4 lutego 1950 r. dokonywanie zmian podziału administracyjnego Państwa (Dz. U. Nr 6, poz. 48).
Ustawa z dnia 28 maja 1975 r. dwustopniowy podział administracyjny Państwa oraz zmiana ustawy o radach narodowych (Dz. U. Nr 16, poz. 91).
Ustawa z dnia 20 lipca 1988 r. o systemie rad narodowych i samorządu terytorialnego (Dz. U. Nr 26, poz. 183 z późn. zm.)
Ustawa z dnia 10 maja 1990 r. przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych (Dz. U. Nr 32, poz. 191).
Ustawa z dnia 8 marca 1990 o samorządzie gminnym (tekst jedn.: Dz. U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1591 z późn. zm.)

Tym samym rozwiązania istniejącego obecnie problemu granic administracyjnych wsi poszukiwać należy przede wszystkim w obowiązujących przepisach samorządowych Zgodnie z art. 5 obowiązującej ustawy o samorządzie gminnym , gmina może tworzyć jednostki pomocnicze: sołectwa oraz dzielnice, osiedla i inne. Jednostką pomocniczą może być również położone na terenie gminy miasto. Jednostkę pomocniczą tworzy rada gminy, w drodze uchwały, po przeprowadzeniu konsultacji z mieszkańcami lub z ich inicjatywy. Zasady tworzenia, łączenia, podziału oraz znoszenia jednostki pomocniczej określa statut gminy. Uchwała rady gminy określać musi szczegółowo granice takiej jednostki pomocniczej (sołectwa). Najczęściej spotykaną praktyką są statutowe zapisy, iż projekt granic sporządza wójt w porozumieniu z inicjatorem powołania sołectwa. Z reguły sołectwo obejmuje jedną wieś i ich granice są tożsame. Zaznaczyć należy, iż istnieją wyjątki od tej zasady, występują wsie nie tworzące samodzielnie sołectw lub w ogóle do nich nie należące. Kształtowanie granic gmin przynależy kompetencji Rady Ministrów.

Powyższe powoduje, iż w praktyce rozstrzygnięcia w przedmiocie zmiany granic wsi lub przyłączania wsi do innych jednostek przybierają postać uchwał podejmowanych przez rady gmin w oparciu o ogólną kompetencją do stanowienia w sprawach samorządowych nie zastrzeżonych materią innych ustaw (art. 18 ust. 1 i ust. 2 pkt 15 ustawy o samorządzie gminnym ). Taki stan regulacji, w aspekcie przywołanych na wstępie skutków prawnych, nie może być z pewnością oceniany jako wystarczający.

Dla zupełności analizy wskazania wymaga również, że do pojęcia „granic wsi” nawiązują przepisy ustawy – Prawo geodezyjne i kartograficzne. Zgodnie bowiem z treścią § 7 ust. 1 i 3 rozporządzenia Ministra Rozwoju Regionalnego i Budownictwa z dnia 29 marca 2001 r. w sprawie ewidencji gruntów i budynków (Dz. U. Nr 38, poz. 454), wydanego na podstawie tej ustawy, granice obrębów wiejskich powinny być zgodne z granicami wsi i sołectw. Przypomnijmy, że jednostkami powierzchniowymi podziału kraju dla celów ewidencji są: jednostka ewidencyjna, obręb ewidencyjny oraz działka ewidencyjna, zaś jednostka ewidencyjna dzieli się na obręby ewidencyjne. Podziału na obręby i określenia ich granic, zgodnie z § 8 ust. 1 rozporządzenia, dokonuje starosta, po zasięgnięciu opinii właściwego miejscowo organu do spraw zagospodarowania przestrzennego oraz właściwej miejscowo jednostki statystyki publicznej.

Zawarta w § 7 ust. 3 rozporządzenia w sprawie ewidencji gruntów i budynków wytyczna, by granice obrębów wiejskich były zgodne z granicami wsi i sołectw, nie tworzy jednak po stronie służby geodezyjnej kompetencji do konstytutywnego wyznaczania granic wsi. Zarówno z wykładni gramatycznej tego przepisu, jak i orzecznictwa wynika bowiem, że wyznaczenie granicy wsi ma charakter pierwotny względem aktualizacji danych ewidencji gruntów zmierzającej do wyznaczenia lub weryfikacji granicy obrębu geodezyjnego. Potwierdza to również wyrok Trybunału konstytucyjnego, który per analogiam wskazuje na jedynie techniczny charakter działania służb geodezyjnych (wyrok TK z dnia 27 listopada 2000 r. U 3/2000: „...Kompetencje służb geodezyjnych mają charakter samodzielny i wynikają wprost z ustawy... Działania tych organów mają więc charakter pochodny i następczy wobec rozstrzygnięcia o ustaleniu granic, zawartego w rozporządzeniu Rady Ministrów wydanym na podstawie art. 4 ust. 1 ustawy o samorządzie gminnym . Ustalenie granic, jak wykazano to wyżej, winno być doprecyzowane, aby ograniczyć margines dowolności w ich technicznym wytyczaniu.”).

Podobnie zatem jak w przypadku planu zagospodarowania przestrzennego, również delimitacja przestrzeni wsi, w której plan ten ma obowiązywać, zależy od danego samorządu.

Przydatne materiały:
Ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz. U. z 2001 r. Nr 142, poz. 1591 ze zm.)