Lewica proponuje po 50 tysięcy złotych rodzinom ofiar Burego

Ofiary powojennej partyzantki oraz ich bliscy mogliby się starać o rekompensaty za śmierć albo uszczerbki na zdrowiu. Chodzi głównie o zadośćuczynienie za ludobójstwo na Podlasiu w 1946 r. dokonane przez podkomendnych kapitana Romualda Rajsa, ale też i inne - mniej znane wydarzenia z terenu całej Polski i pojedyncze ofiary. Projektem specjalnej ustawy w tej sprawie zajmie się Sejm na obecnym posiedzeniu.

Przyczynkiem do przygotowania projektu ustawy o zadośćuczynieniu ofiarom i rodzinom ofiar przestępstw popełnionych na tle narodowościowym, religijnym lub rasowym w latach 1945-1946 – zgłoszonej jako inicjatywa poselska przez klub Lewicy – są tragiczne wydarzenia z przełomu stycznia i lutego 1946 r. na Podlasiu. Wtedy oddział partyzancki, którego dowódcą był kapitan Romuald Rajs, ps. Bury (1913-1949), w kilku wsiach w okolicach Bielska Podlaskiego zamordował 79 osób. W 1949 r. został skazany na śmierć (m.in. z powodu masakry w 1946 r.), a w 1995 r. zrehabilitowany.

Rzeczpospolita Polska licznymi aktami prawnymi uznaje zasługi i przyjmuje na siebie odpowiedzialność za działalność podziemnych formacji wojskowych i organizacji niepodległościowych w okresie po wkroczeniu do Polski armii ZSRR. W związku z tym Państwo Polskie, realizując zasadę sprawiedliwości społecznej, powinno także naprawić szkody wyrządzone cywilnym osobom postronnym, które ucierpiały w wyniku niesłusznych działań niektórych oddziałów i ich dowódców – czytamy w uzasadnieniu ustawy (druk sejmowy nr 2030).

Głośna sprawa Burego, ale i inne przypadki

W 2002 r. oddział Instytutu Pamięci Narodowej (IPN) w Białymstoku rozpoczął śledztwo w sprawie Burego na podstawie dokumentów z jego procesu w 1949 r., archiwaliów Urzędu Bezpieczeństwa, a także rozmów z 169 osobami (część z nich była bezpośrednimi świadkami wydarzeń). IPN uznał, że doszło do ludobójstwa w celu wyniszczenia części obywateli polskich, z powodu ich przynależności do białoruskiej grupy narodowej o wyznaniu prawosławnym. Dowodzony przez Burego oddział Pogotowia Akcji Specjalnej Narodowego Zjednoczenia Wojskowego uznano za ponoszący odpowiedzialność za te przestępstwa. IPN umorzył jednak sprawę „wobec prawomocnego zakończenia postępowania o te same czyny przeciwko sprawcy kierowniczemu oraz śmierci bezpośrednich sprawców i niewykrycia części z nich”, wskazał jednak, że sprawstwo kierownicze zbrodni ciąży na Romualdzie Rajsie, a wykonawstwo na jego podkomendnych. Postanowienie IPN zostało utrzymane w mocy przez Sąd Okręgowy w Białymstoku (postanowienie z 18 listopada 2005 r., III Kp 297/05).

Pieniądze niewielkie i tylko dla nielicznych

Gdy przestępstwa zostały potwierdzone prawomocnie zakończonym śledztwem IPN – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (albo będzie to miało miejsce w przyszłości), to zadośćuczynienie przysługiwałoby osobom, które doznały uszczerbku na zdrowiu, albo członkom rodzin osób, które poniosły śmierć. Z tym, że nie wszystkim, a jedynie małżonkowi, dzieciom własnym bądź przysposobionym, a także rodzicom. Krąg uprawnionych do rekompensaty byłby więc bardzo wąski, gdyż nie obejmuje np. wnuków zabitych, a także bliskich osób z uszczerbkiem na zdrowiu, których – z racji upływu już 80 lat od tamtych wydarzeń – żyjących jest już niewielu. Osoby te otrzymałyby również uprawnienia kombatanckie.

Z projektu ustawy wynika, że nie chodzi jedynie o przypadek ofiar oddziału Burego, ale i inne mniej znane, ale udokumentowane morderstwa albo pobicia przez antykomunistyczną partyzantkę. Dotyczy to jednak jedynie okresu 1945-1946, czyli lat, gdy antykomunistyczna partyzantka była najbardziej nasilona (na początku 1947 r. ogłoszono bowiem amnestię, która objęła prawie 77 tysięcy osób i mocno przetrzebiła zbrojne podziemie).

Projektodawcy szacują, że może się zgłosić ok. 100 osób/rodzin, dlatego zakładają, że budżet państwa rekompensaty te będą kosztować ok. 5 milionów złotych. Pojedyncza osoba miałaby bowiem prawo do jednorazowego zadośćuczynienia w wysokości 50 tysięcy złotych. Prawo do świadczenia pieniężnego przysługujące uprawnionemu byłoby ściśle związane z tą osobą i niezbywalne – jedynie w przypadku śmierci uprawnionego po złożeniu wniosku o zadośćuczynienie, prawo do świadczenia należałoby do spadku. Wnioski można byłoby składać przez 10 lat od wejścia w życie ustawy (albo 10 lat po prawomocnym zakończeniu śledztwa IPN), rozpatrywałby je natomiast Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych. Projektodawcy podkreślają jednocześnie, że nie są to jakieś oryginalne rozwiązania prawne - za wzór dla projektowanych rozwiązań przyjęto bowiem ustawę z 7 maja 2009 r. o zadośćuczynieniu rodzinom ofiar zbiorowych wystąpień wolnościowych w latach 1956-1989 (Dz. U. z 2020 r. poz. 678).

Polska wyjątkiem w regionie

Projekt Lewicy nie jest pierwszą taką inicjatywą, ale pojawia się ona już po raz piąty. Wcześniej chodziło o zamieszczenie podobnych rozwiązań w ustawie z 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2039). Podobny projekt analogicznej ustawy zgłoszono też w poprzedniej kadencji Sejmu.

Ciekawe – ale zdecydowanie krytyczne – recenzje projektowanych przepisów zawiera ocena skutków regulacji (OSR) sporządzona przez parlamentarnych ekspertów. Podkreśla się w niej, że podobnych regulacji nie ma w innych państwach Europy Środkowej i Wschodniej, gdzie po II wojnie światowej działała antykomunistyczna partyzantka.

Nie znaleziono przepisów, które odnosiłyby się do ofiar przemocy popełnionej przez  członków lokalnych, zrehabilitowanych po 1989 r., struktur podziemia niepodległościowego – w tym partyzantki antykomunistycznej – czytamy w OSR.

Jednocześnie eksperci sejmowi podkreślają, że dane o ofiarach podziemia niepodległościowego są rozproszone i niepełne, ale szacują ich liczbę na ok. 5000 osób.