Nawrocki nie odbierze orderu bez kontrasygnaty Tuska

Order Orła Białego - najbardziej prestiżowe polskie odznaczenie - może stracić prezydent Ukrainy Wołodymyr Zełeński. Nadał on bowiem jednej z jednostek wojskowych imię Bohaterów Ukraińskiej Powstańczej Armii, czyli organizacji odpowiedzialnej za ludobójstwo Polaków na Wołyniu. Procedura odebrania orderu tylko pozornie jest dość prosta - choć decyzja należy do prezydenta Karola Nawrockiego, to na przeszkodzie może stanąć brak kontrasygnaty premiera Donalda Tuska.

Polski prezydent zaproponował w piątek, aby wszcząć oficjalną procedurę odebrania prezydentowi Ukrainy nadanego mu w 2023 r. orderu Orła Białego. Procedurę tę opisuje lakonicznie ustawa z 16 października 1992 r. o orderach i odznaczeniach (Dz. U. z 2023 r. poz. 2053). Jej art. 36 przewiduje, że prezydent może podjąć decyzję o pozbawieniu orderów i odznaczeń albo na wniosek Kapituły Orderu Orła Białego albo z własnej inicjatywy. W tym drugim przypadku musi jednak zasięgnąć opinii Kapituły. Odebranie orderu musi też być uzasadnione, a nie dowolne. Przyczynami utraty orderu są sytuacje, gdy nadanie nastąpiło w wyniku wprowadzenia w błąd albo odznaczony dopuścił się czynu, wskutek którego stał się niegodny orderu. W przypadku ukraińskiego prezydenta w grę wchodzi ten drugi przypadek. Sprawa odebrania orderu ukraińskiemu prezydentowi ma byc jednym z punktów posiedzenia Kapituły Orderu w poniedziałek 8 czerwca. 

Nad tym, aby decyzje o odebraniu odznaczeń i orderów nie były podejmowane arbitralnie i bez namysłu, czuwa art. 144 ust. 3 Konstytucji RP. Postanowienie o odebraniu orderu wymaga bowiem kontrasygnaty Prezesa Rady Ministrów (takiej kontrasygnaty nie wymaga natomiast samo nadanie orderu bądź odznaczenia). Kontrasygnata jest znakiem wzięcia politycznej odpowiedzialności przez premiera za postanowienie prezydenta. Procedurę odebrania orderu – już po ewentualnej asygnacie - wieńczy publikacja prezydenckiego "Monitorze Polskim".

Procedura odbierania orderów bądź odznaczeń jest stosowana rzadko, zdarza się jedynie po kilka takich przypadków rocznie. W przypadku Orderu Orła Białego utraciła ją w ciągu jego ponad 320-letniej historii tylko jedna osoba i to nie na skutek przeprowadzenia urzędowej procedury odebrania, ale wyroku sądowego. Były premier Wincenty Witos stracił ten order po wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 11 lutego 1933 r. (sygn. III-I AK. 716/32) wydanym w tzw. Procesie Brzeskim, w którym orzeczono wobec niego utrate praw publicznych oraz obywatelskich praw honorowych (w tym także nadanych orderów). Witos odzyskał Orła Białego jednak już po sześciu latach na skutek amnestii wprowadzonej po wybuchu II wojny światowej w 1939 r. Art. 2 dekretu Prezydenta RP z 31 października 1939 r. o amnestii dla byłych więźniów brzeskich (Dz. U. z 1939 r. Nr 100, poz. 1000) przywracał Witosowi wszystkie prawa obywatelskie, honorowe godności, odznaczenia i ordery,  w tym również Orła Białego.