Bezpłatny e-book Sankcja kredytu darmowego 2026 - najważniejsze spory i kierunki orzecznictwa
Włącz wersję kontrastową
Zmień język strony
Prawo.pl

NSA: Armia Czerwona niosła terror, a nie wyzwolenie

Z Olsztyna po ponad siedmiu dekadach musi zniknąć Pomnik Wyzwolenia Ziemi Warmińsko-Mazurskiej, dzieło sławnego polskiego rzeźbiarza Xawerego Dunikowskiego. Urzędnicy i sędziowie uznali, że nie ma powodu do chwały, gdyż żołnierze radzieccy przynieśli na te ziemie terror i zbrodnię, a nie wyzwolenie.

olsztyn mapa
Źródło: iStock

Tak wynika ze środowego wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego, który oddalił skargę kasacyjną władz miasta. Kontrowersyjny – zarówno historycznie, jak i estetycznie – pomnik czeka więc rozbiórka. Podstawą prawna do nakazania rozbiórki monumentu jest ustawa z 1 kwietnia 2016 r. o zakazie propagowania komunizmu lub innego ustroju totalitarnego przez nazwy jednostek organizacyjnych, jednostek pomocniczych gminy, budowli, obiektów użyteczności publicznej oraz pomniki (Dz. U. z 2018 r. poz. 1103).

Armia Radziecka z tobą od dziecka

Pomnik jest zwany potocznie „szubienicami”, gdyż składa się z dwóch 13-metrowych szarych charakterystycznych pylonów mających symbolizować niezamknięty łuk triumfalny. Jeden z pylonów przedstawia postać czerwonoarmisty, a na drugim widnieją samolot i czołg. Monument stoi w centrum Olsztyna od 1954 roku, na placu noszącym nazwę jego autora, światowej sławy polskiego rzeźbiarza Xawerego Dunikowskiego (1875-1964), a zamawiającym to propagandowe dzieło był ówczesny wojewoda Mieczysław Moczar. Za PRL plac nosił nazwę Armii Czerwonej, ale samo przemianowanie patrona terenu wokół pomnika nie wystarczyło wojewodzie warmińsko-mazurskiemu, który najpierw doprowadził do usunięcia go z rejestru zabytków, a w 2023 r. nakazał rozbiórkę monumentu ku czci czerwonoarmistów.

Jednym z dowodów w sprawie była opinia Instytutu Pamięci Narodowej (IPN), który podkreślał, że monument fałszuje historię i próbuje wmawiać mieszkańcom i odwiedzającym, że zajęcie miasta i całego regionu przez Sowietów było chwalebnym wyzwoleniem, a nie tym, czym było w rzeczywistości, czyli pasmem terroru i zbrodni. IPN podkreślał, że nagminne były grabieże, dewastacje i gwałty, w samym tylko Olsztynie zostało zniszczonych ponad 1000 budynków, a starówka została spalona w niemal połowie.  

Gmina Olsztyn odwołała się od decyzji wojewody do Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Ten jednak utrzymał decyzję wojewody, a Wojewódzki Sad Administracyjny w Warszawie oddalił skargę olsztyńskiego magistratu. Poprzedni prezydent Olsztyna Piotr Grzymowicz nie zgodził się na rozbiórkę pomnika. Przekonywał, że Dunikowski był więźniem hitlerowskich obozów, a monument pełni role edukacyjną, zdjęto z niego zresztą już wcześniej symbol Związku Radzieckiego i totalitaryzmu, czyli sierp i młot. Argumenty te nie przekonały jednak sędziów.

Sądy uznały, że nie zachodzi żaden z przypadków, które uniemożliwiają rozbiórkę: pomnik nie jest niewidoczny publicznie (a wręcz przeciwnie), nie znajduje się też na cmentarzu lub w miejscu pochówku, nie jest już też wpisany do rejestru zabytków. Nie jest również eksponowany wyłącznie w celach naukowych, edukacyjnych albo artystycznych.

Decydujący był też pierwotny cel budowy pomnika, czyli okazanie Armii Radzieckiej wdzięczności za wyzwolenie. Sędziowie uznali więc, że monument powstał w celach szerzenia propagandy komunistycznej. Nie był więc neutralnym obiektem historycznym, lecz elementem polityki pamięci. Sędziowie podzielili też opinię IPN, że Armia Czerwona była narzędziem państwa totalitarnego, służyła instalowaniu systemu komunistycznego w Polsce, a pośrednio symbolizowała też niesuwerenny system władzy funkcjonujący po 1944 r. W konsekwencji pomnik nie upamiętnia wyłącznie wydarzenia wojennego, lecz gloryfikuje siłę zbrojną będącą symbolem komunizmu. Niedźwiedzią przysługę pomnikowi oddał też w zimie 2025 r., w 80-tą rocznicę „wyzwolenia” Warmii i Mazur przez Armię Czerwoną, ówczesny rosyjski ambasador Sergiej Andriejew, który pod „szubienicami” złożył wieniec, co jeszcze bardziej rozpaliło spory o monument.

Sędziów nie przekonała też do pomnika postać jego rzeźbiarza. Uznali, że wartość artystyczna dzieła nie przesądza o jego zgodności z obowiązującym prawem, a ponadto należy oddzielić ocenę sztuki od przesłania dzieła. Fakt, że autorem był wybitny artysta, nie może przesłonić negatywnej historycznej wymowy pomnika. Usunięcie z niego sierpa i młota to za mało, aby zmienić tę ocenę, podobnie jak umieszczenie na nim specjalnych tablic tłumaczących kontekst historyczny.

Schron i parking podziemny zastąpią pomnik

Jesteśmy w procesie planowania, by miejsce to mogło być przeznaczone na parking podziemny oraz miejsce schronienia. Będziemy wnosić do wojewody, by uznał rozpoczęte prace planistyczne i projektowe za element rozbiórki i że proces ten postępuje - powiedział Polskiej Agencji Prasowej Patryk Pulikowski, rzecznik urzędu miasta w Olsztynie. 

Dokumentacja projektowa, która powstanie do końca roku, będzie podstawą do ogłoszenia konkursu architektonicznego na zagospodarowanie przestrzeni nad parkingiem (czyli całego obecnego placu Dunikowskiego).

Wyrok NSA z 18 listopada 2026 r., II OSK 548/24

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Linki w tekście artykułu mogą odsyłać bezpośrednio do odpowiednich dokumentów w programie LEX. Aby móc przeglądać te dokumenty, konieczne jest zalogowanie się do programu. Dostęp do treści dokumentów LEX jest zależny od posiadanych licencji.

Polecamy książki prawnicze dla każdego

Przejdź do: Stowarzyszenia i fundacje, Paweł Suski - otwiera się w nowym oknie
Stowarzyszenia i fundacje SUSKI rgb
10% Rabatu
Sprawdź
Cena promocyjna: 269,09 zł | Cena regularna: 299,00 zł
Najniższa cena w ostatnich 30 dniach: 209,30 zł