Setki tysięcy pozwoleń na broń, a z kontrolą różnie bywa
Kilkaset tysięcy ludzi w Polsce ma prawo posiadać broń bez konieczności przeprowadzania okresowych badań, a zezwolenia na uzbrojenie są czasem wydawane z pominięciem oceny stwarzanego zagrożenia. Raport Najwyższej Izby Kontroli pokazuje, że sposób wydawania pozwoleń na broń palną stwarza zagrożenie dla bezpieczeństwa. Po zamachu w Krakowie rozpoczęły się dyskusje o dostępności broni.

Bez echa przeszedł opublikowany kilka miesięcy temu raport Najwyższej Izby Kontroli, która alarmowała, że sposób wydawania pozwoleń na broń palną stwarza zagrożenie dla bezpieczeństwa. O raporcie przypomina teraz Fundacja „Może Lepiej!”.
- Po lekturze dokumentu łatwo odnieść wrażenie, że w naszym kraju czasem trudniej jest dostać prawo jazdy, niż można otrzymać zgodę na posiadanie karabinu szturmowego. Dlatego składamy petycję z apelem do Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji Marcina Kierwińskiego o podjęcie działań zmierzających do pilnej zmiany prawa i policyjnych procedur – mówi Krzysztof Kwarciak, prezes Fundacji „Może Lepiej!”.
Nie wiadomo, ile osób ma pozwolenie na broń
Jak przypomniał NIK, publikując wyniki kontroli w raporcie zatytułowanym „Reglamentacja dostępu do broni palnej”, tytułowa reglamentacja oznacza administracyjną kontrolę państwa nad jej posiadaniem i używaniem. W krajach Unii Europejskiej dostęp do broni jest ograniczony, a szczegółowe zasady i sposób reglamentacji określają przepisy poszczególnych państw. Regulacje te powinny jednak spełniać minimalne normy określone unijną dyrektywą w sprawie kontroli nabywania i posiadania broni (2021/555 z marca 2021 r.). Wymaga ona m.in.: ustanowienia w przepisach krajowych systemu monitorowania spełnienia warunków udzielenia pozwolenia na broń przez cały okres jego obowiązywania, a także poddawania ocenie odpowiednich informacji medycznych i psychologicznych. Przegląd pozwoleń pod tym kątem powinien być przeprowadzany nie rzadziej niż raz na pięć lat.
Niepełne włączenie unijnych przepisów do krajowego prawa naraża Polskę na sankcje finansowe.
NIK wskazał, że Polska nie uruchomiła też mechanizmów, dzięki którym można sprawdzić, czy posiadacz pozwolenia nadal spełnia warunki, na podstawie których dokument mu wydano, np. czy wciąż jest członkiem stowarzyszenia zrzeszającego kolekcjonerów (jeśli pozwolenie było wydane do celów kolekcjonerskich). Jeśli nie jest, może dokument stracić. Przepisy uprawniają w takim przypadku Policję lub Żandarmerię Wojskową do cofnięcia pozwolenia, ale do tego nie zobowiązują.
Czytaj też w LEX: Posiadanie broni palnej a poziom przestępczości z jej użyciem w Polsce >
Tymczasem liczba pozwoleń na broń w ostatnich latach urosła. Z policyjnych statystyk wynika m.in., że w 2020 r. w obiegu funkcjonowało w sumie 235 tys. ważnych pozwoleń oraz niemal 588 tys. sztuk zarejestrowanej broni. Z kolei w 2024 r. odpowiednio – niemal 367,5 tys. pozwoleń i ponad 930 tys. sztuk broni.
Jak podaje NIK, problemem jest też brak informacji o śmierci osób mających pozwolenie na broń. Kontrolerzy NIK przeanalizowali dane zawarte w policyjnym rejestrze posiadaczy broni (w którym figurowały osoby urodzone na przykład w 1915 r.) oraz w Powszechnym Elektronicznym Systemie Ewidencji Ludności (PESEL), w których odnotowywane są m.in. zgony. Z tej kwerendy wynika, że broń po osobach zmarłych pozostawała niezabezpieczona nawet przez 30 lat.
Czytaj też w LEX: Zmiany prawa karnego materialnego jako następstwa poważnych przestępstw eksponowanych w mediach. Racjonalizm ustawodawcy czy populizm penalny? >
Stan zdrowia może się zmienić, ale nie trzeba tego sprawdzać
Warunkami uzyskania uprawnień do dysponowania bronią są m.in. wykazanie ważnej przyczyny jej posiadania, odpowiedni stan psychofizyczny (potwierdzony orzeczeniami lekarskimi i psychologicznymi), niekaralność, niestwarzanie zagrożenia, zdany egzamin ze znajomości określonych przepisów oraz z umiejętności posługiwania się bronią.
W okresie objętym kontrolą wydawanie pozwoleń na broń prywatną nie zawsze było poprzedzone rzetelnym sprawdzeniem, czy wnioskodawca spełnia warunki określone w ustawie o broni i amunicji. Kontrolerzy NIK ujawnili przypadki m.in.: wydania pozwoleń na broń do celów ochrony osobistej mimo braku stałego, realnego i ponadprzeciętnego zagrożenia życia, zdrowia lub mienia bądź też bez przeprowadzenia dowodu potwierdzającego to zagrożenie. Kontrolerzy stwierdzili także nierzetelną weryfikację spełnienia przez wnioskodawców warunków do udzielenia uprawnień do posiadania broni – czy nie byli karani lub czy nie stwarzali zagrożenia dla siebie samego, porządku lub bezpieczeństwa publicznego.
Myśliwi oraz osoby wykorzystujące broń do celów sportowych, szkoleniowych czy kolekcjonerskich nie muszą przechodzić okresowych badań lekarskich i psychologicznych. W ich przypadku zdolności psychofizyczne podlegają ocenie jednorazowo na etapie wnioskowania o wydanie dokumentu. Badane są układ nerwowy, stan psychiczny, wzrok, słuch, równowaga oraz sprawność ruchowa. Mimo że z czasem wzrok, słuch i sprawność zwykle pogarszają się, a dobry stan psychiczny nie musi być dany raz na zawsze, badania nie muszą być powtarzane.
Ten temat wraca regularnie od jakiegoś czasu, głównie w odniesieniu do myśliwych. Po tragedii w Krakowie minister sprawiedliwości Waldemar Żurek uznał za niepokojące jest to, że część osób posiadających broń nie musi regularnie przechodzić badań kontrolnych. Tymczasem projekt ustawy, która to zmienia, od miesięcy zalega w sejmowej zamrażarce.
- Przy okazji wszelkich incydentów z udziałem broni jak bumerang wraca kwestia zwiększenia częstotliwości badań lekarskich i psychologicznych posiadaczy. Po tragedii w Krakowie takie głosy znów słychać ze strony przedstawicieli rządu. To nic nie zmieni, a jedynie otworzy nowy rynek dla lekarzy i psychologów, warty setki milionów złotych. Nawet gdybyśmy się badali co roku, nie ograniczy to wypadków wynikających z niewłaściwej obsługi broni czy niezachowania zasad polowania, ani nie wyeliminują przestępczości, w tym terroryzmu. Najlepsze badania nie powstrzymają mordercy przed realizacją zbrodniczego planu, ani nie wykryją nagłego załamania nerwowego, które może nas dopaść tydzień później – uważa adwokat Krzysztof Kuczyński, instruktor strzelectwa, myśliwy, ekspert prawa broni palnej, autor popularnego kanału o prawie broni palnej: „Paragraf na Celowniku”.
Czytaj też w LEX: Prawnokarne konsekwencje niewłaściwych zachowań w zakresie rekreacji i sportów amatorskich >
Fundacja „Może Lepiej!” zauważa też, że starający się o pozwolenie na broń sami mogą wybrać psychiatrę i psychologa, którzy przeprowadzą badania. Fundacja zwraca uwagę na to, że pomimo że uprawnionymi do wydania zaświadczenia są tylko lekarze wpisani na specjalną listę, to warto się zastanowić, czy sytuacja nie stwarza pewnego pola do nadużyć. „Wydaje się, że takie osoby powinny być wyznaczane raczej odgórnie. Przydałoby się również wprowadzić specjalne procedury, w celu weryfikacji, czy starający się o broń nie mają jakiś powiązań z ekstremistycznymi siłami, żeby nie dochodziło do sytuacji, że na przykład zwolennicy reżimu Putina będą się zbroić w majestacie prawa. Wydaje się, że należy również zastanowić się czy przepisy powinny dopuszczać, żeby w prywatnym mieszkaniu można było przechowywać większy arsenał, niż ma niejeden posterunek Policji” – pisze Fundacja.
Osoby nieuprawnione bez dostępu do broni
Po tragedii krakowskiej pojawiają się też pytania, czy nie jest potrzebna zmiana regulacji dotyczącej trzymania dużej liczby broni w domu.
- Nie każdą broń można legalnie posiadać na podstawie pozwolenia wydanego na wniosek osoby fizycznej. Ustawa określa rodzaje broni dopuszczone do posiadania w poszczególnych celach, a także przewiduje ograniczenia dotyczące określonych konstrukcji, rodzajów uzbrojenia i sposobu działania. Przykładowo pozwolenie sportowe może obejmować określone pistolety, karabiny i strzelby, natomiast pozwolenie łowieckie dotyczy broni dopuszczonej do wykonywania polowań – wyjaśnia dr Bartłomiej Pater, Uniwersytet WSB Merito.
Zobacz linię orzeczniczą w LEX: Cofnięcie pozwolenia na posiadanie sportowej broni palnej >
Broń musi być odpowiednio zabezpieczona
- Każdy posiadacz ma obowiązek posiadać szafę pancerną, klasy S1 wg normy PN-14450, w której broń musi być przechowywana. Powyżej 50 sztuk broni, należy dodatkowo zorganizować specjalne pomieszczenie, zwane „magazynem broni”. Naruszenie tych zasad prowadzić może do utraty pozwolenia, a w skrajnych przypadkach – przepadku broni. Policja jest tu bezwzględna – wskazuje Krzysztof Kuczyński.
Nie ma przy tym znaczenia, czy właściciel broni mieszka w domu jednorodzinnym, czy bloku.
- Właściciel ma obowiązek uniemożliwić dostęp do broni osobom nieuprawnionym. Dotyczy to również domowników, dzieci czy osób odwiedzających mieszkanie, jeżeli nie posiadają odpowiednich uprawnień – tłumaczy Bartłomiej Pater.
Czytaj też w LEX: Broń alarmowa i sygnałowa - nowe regulacje administracyjne i karne >
Osoby używające broni uważają, że wcale nie mają łatwo w wielu sytuacjach.
- Rygoryzm polskich przepisów prowadzi czasem do trudności - np. podczas wyjazdów z bronią palną trudno jest w każdej lokalizacji zapewnić tak wysoki poziom ochrony, np. w hotelu. Zdecydowanie nie widzę więc potrzeby zaostrzania przepisów. W środowisku strzeleckim postulowane jest nawet – wzorem czeskiego prawa – wprowadzenie bardziej elastycznych zasad przechowywania broni w takich sytuacjach – mówi Krzysztof Kuczyński.
Jego zdaniem nie ma potrzeby zaostrzania przepisów.
- Dziś, w obliczu zagrożenia wojną, powinniśmy raczej postawić na edukację i rozsądne prawo, aniżeli w pośpiechu dokonywać zmian, w imię uspokojenia nastrojów społecznych. Jeżeli chcemy uniknąć takich tragedii, to jako obywatele, sąsiedzi, członkowie rodzin, koledzy, trenerzy, powinniśmy zwracać szczególną uwagę na niepokojące sygnały i je zgłaszać. Zapewniam że Policja zareaguje natychmiast – podkreśla Krzysztof Kuczyński.
Czytaj też w LEX: Broń palna rozdzielnego ładowania wytworzona przed rokiem 1885 >
Bartłomiej Pater uważa, że w kontekście obecnej dyskusji o bezpieczeństwie warto postawić również pytanie, czy utrzymywanie tak wielu odrębnych celów wydawania pozwoleń na broń jest rozwiązaniem optymalnym.
- Być może należałoby rozważyć bardziej jednolity system pozwoleń, w którym zakres uprawnień byłby odpowiednio zróżnicowany, ale zasady weryfikacji i nadzoru nad posiadaczami broni byłyby bardziej spójne. Nie oznacza to postulatu liberalizacji dostępu do broni ani automatycznego zwiększania liczby jej posiadaczy. Chodzi raczej o dyskusję nad racjonalnością obecnych rozwiązań i skutecznością kontroli. W mojej ocenie najważniejsze jest nie tylko ustalenie, czy osoba ubiegająca się o pozwolenie spełnia wymagania ustawowe w dniu wydania decyzji, ale również zapewnienie odpowiednich mechanizmów reagowania na zmiany, które mogą wystąpić w kolejnych latach – podsumowuje Bartłomiej Pater.






