SN: Kult pamięci zmarłych rodziców – bez utrudnień

Przeniesienie szczątków rodziców w inne miejsce - w celu pochowania w tym miejscu innych bliskich, zgodnie z przepisami administracyjnymi, czy wyrzucanie stojących na grobie kwiatów i zniczy, nie narusza prawa córki do kultywowania pamięci nieżyjących rodziców – orzekł sąd II instancji, a Sąd Najwyższy potwierdził, że takie stanowisko jest słuszne. Dlatego skarga kasacyjna powódki nie została przyjęta do rozpoznania przez Izbę Cywilną SN.

Powództwo o ochronę kultu zmarłych przeciwko rodzinie wniosła do sądu w Łodzi Bożena R. (imię zmienione). Podstawą był art. 24 k.c., który stanowi, że ten, czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. W razie dokonanego naruszenia może on także żądać, aby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności by złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie. Na zasadach przewidzianych w kodeksie może on również żądać zadośćuczynienia pieniężnego albo zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny.

Nie doszło do bezprawia

Sądy obu instancji oddaliły powództwo jako niezasadne. Sąd Apelacyjny w Łodzi przyjął przede wszystkim, iż powódka nie wykazała, że postępowanie pozwanych naruszyło jej dobra osobiste. Sąd ten uznał, że nie udowodniła, iż osoby pozwane w jakikolwiek sposób utrudniają jej kultywowanie pamięci zmarłych rodziców poprzez przeniesienie ich szczątków dla pochowania ich męża i ojca oraz przez wyrzucanie kwiatów i zniczy, jakie stawia ona na ich grobie, a tym samym naruszają jej dobro osobiste w postaci prawa do kultywowania pamięci po zmarłych rodzicach.

Niezależnie od tego Sąd Apelacyjny w Łodzi odniósł się do kwestii bezprawności działań pozwanych, uznając, że działały one w ramach przysługujących im praw. Tymczasem jak wynika z wyroku Sądu Najwyższego z 18 lutego 2021 r., III CSKP 8/21 naruszenie dóbr osobistych oraz bezprawność są oczywiście kategoriami całkowicie samodzielnymi, niezależnymi, i każda z nich podlega oddzielnej kwalifikacji i ocenie. Ocena roszczenia pod kątem wyłączenia bezprawności działania staje się aktualna dopiero wówczas, gdy stwierdzi się, że do naruszenia dóbr osobistych doszło.

W zgodzie z przepisami administracyjnymi?

W skardze kasacyjnej skarżąca uznała, że  zachodzi konieczności rozstrzygnięcia: czy legalność działań podejmowanych w ramach uprawnień wynikających z przepisów ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych wyłącza bezprawność naruszenia dobra osobistego w postaci kultu pamięci osoby zmarłej w rozumieniu art. 24 par.1 k.c.

Powódka wniosła również o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania z uwagi na jej oczywistą zasadność. Uzasadniając wniosek o przyjęcie skargi, skarżąca wskazała, że Sąd Apelacyjny dokonał błędnej wykładni art. 23 i 24 k.c., utożsamiając brak naruszenia przepisów administracyjnych brakiem naruszenia dobra osobistego, co stanowi błędną interpretację prawa materialnego.

Problem nie jest nowy

Według ugruntowanego orzecznictwa Sądu Najwyższego, przedstawienie okoliczności uzasadniających rozpoznanie skargi kasacyjnej ze względu na przesłankę istotnego zagadnienia prawnego, polega na sformułowaniu tego zagadnienia i wskazaniu argumentów, które prowadzą do rozbieżnych ocen.

Jak podkreśliła sędzia Ewa Stefańska, musi przy tym chodzić o zagadnienie nowe, dotychczas nierozpatrywane w judykaturze, które zarazem ma znaczenie dla rozpoznania wniesionej skargi kasacyjnej oraz innych podobnych spraw. Zatem przedstawiony przez skarżącą problem nie spełnia wymogu nowego, dotychczas nierozstrzygniętego – orzekła sędzia Stefańska. Relacja pomiędzy naruszeniem dobra osobistego, bezprawnością działania oraz działaniem w ramach porządku prawnego była przedmiotem wypowiedzi Sądu Najwyższego.

Nawet udzielenie odpowiedzi na sformułowane przez skarżącą pytanie zgodnie z jej prezentowanym stanowiskiem, nie prowadziłoby do podważenia zaskarżonego wyroku, wobec ustalenia, że skarżąca nie wykazała faktu naruszenia jej dobra osobistego.

Z tych względów Sąd Najwyższy nie przyjął skargi do rozpoznania.

Poza katalogiem

Adwokat Krzysztof Czyżewski wskazuje, że jednym z nie wymienionych w kodeksie cywilnym dóbr, znajdującym się poza katalogiem, jest kult pamięci po osobie zmarłej.

- Jeśli przeanalizujemy orzecznictwo sądowe na ten temat, zdamy sobie sprawę z tego, że takim przyczółkiem do wykreowania i obrony tego dobra było kiedyś prawo do grobu. Sądy od dawna zmuszone były rozpoznawać spory, najczęściej pomiędzy bliskimi zmarłego, dotyczące okoliczności pochówku, perturbacji związanych z ekshumacją zwłok, zasadami utrzymywania grobu, czy choćby z informacjami lub płaskorzeźbami umieszczanymi na nagrobku. Z czasem jednak dobro to zaczęto postrzegać szerzej jako prawo do kultywowania pamięci po zmarłej osobie, nie tylko w tej formie fizycznej, namacalnej, ale również poprzez prawo do zachowania dobrej pamięci po zmarłym.

Warto zauważyć, iż pomimo tego, że w powszechnym odbiorze może być uznawane jako forma przedłużenia ochrony dóbr należących do samego zmarłego, jako prawo post mortem, to orzecznictwo jednoznacznie definiuje je jako dobro przysługujące nie zmarłemu, ale osobie żyjącej, bliskiej zmarłego. Z tym związana jest też inna jego ważna cecha. Skoro nie wchodzi ono do spadku po zmarłym, nie jest wprost związane z procesem spadkobrania. To, komu przynależy, zależy przede wszystkim od jakości i istotności relacji jaka wiązała uprawnionego z osobą zmarłą. Swoje roszczenia w oparciu o to dobro mogą zatem budować również osoby zupełnie niespokrewnione ze zmarłym, byleby tylko były w stanie wykazać istnienie i intensywność swoich związków ze zmarłym. Z drugiej strony, nie jest też wykluczona sytuacja, że najbliżsi zmarłego, którzy jednak nie kultywują po nim pamięci, takiej ochrony będą pozbawieni.

Czytaj więcej na Prawo.pl: Prywatność po śmierci dla kogo ochrona 

Postanowienie Izby Cywilnej SN z 8 października 2026 r. sygnatura I CSK 1858/26