SN: W jakiej części dziedziczy rodzeństwo, gdy ich ojciec zrzekł się spadku
Do Sądu Najwyższego wpłynęło pytanie prawne od sędziów Sądu Okręgowego w Gliwicach w sprawie dziedziczenia przez rodzeństwo. Chodziło o przypadek, gdy jeden z rodziców zrzeka się dziedziczenia na rzecz dzieci i wnuków. Jaki skutek to wywołuje dla sióstr i braci spadkodawcy? Czy rodzeństwo dziedziczące wówczas w zbiegu z małżonkiem dziedziczy połowę spadku?
Olga S., żona zmarłego Dariusza S., złożyła wniosek do sądu o stwierdzenie nabycia spadku po nim. W tym wniosku poinformowała, że zmarły nie zostawił testamentu, nie miał dzieci, jego matka zmarła przed nim, a ojciec zrzekł się spadku.
Zrzeczenie spadku zakwestionował brat zmarłego Jan M. Wniósł o uwzględnienie go w dziedziczeniu i dowodził, że miał swój tytuł do spadku. Sąd Rejonowy w Gliwicach orzekł, że spadek po Dariuszu S. dziedziczą jego żona w ¾ oraz brat w części ¼.
Sąd I instancji ustalił, że Dariusz S. był niepełnosprawny, na skutek wypadku doznanego w 2005 r. Ponadto cierpiał na chorobę alkoholową i pobierał rentę z powodu ujawnionej w młodości schizofrenii. Co więcej – Dariusz S. miał brata przyrodniego, o którym rodzina nie wiedziała.
Sąd stwierdził, ze w momencie zrzeczenia się spadku Dariusz S. był świadomy podejmowanej decyzji, co orzekli biegli sądowi. Wobec tego Sąd Rejonowy uznał, że zrzeczenie się dziedziczenia było skuteczne. I nie było podstaw do podważenia sukcesji. Dodał też, że udział rodzica, który nie dożył otwarcia spadku, dziedziczy rodzeństwo – także i przyrodnie, w częściach równych. Natomiast udział zmarłej matki spadkobiercy (części ¼) dziedziczy brat przyrodni spadkobiercy, mimo że nie był jej synem. Ponadto dziedziczy też żona spadkodawcy.
Apelację od tego wyroku złożyła wnioskodawczyni, która nie zgodziła się z tym, że spadek dziedziczy brat przyrodni zmarłego, gdyż jego ojciec zrzekł się spadku.
Sąd II instancji w tej sytuacji powziął wątpliwość, którą przedstawił Sądowi Najwyższemu: Czy zrzeczenie się dziedziczenia przez jednego z rodziców spadkodawcy, obejmujące zstępnych zrzekającego się, odnosi skutek względem rodzeństwa? A jeżeli tak, to czy rodzeństwo dziedziczące wówczas w zbiegu z małżonkiem dziedziczy połowę spadku, czy jedynie spadek w części jaka przypada rodzeństwu z tytułu wcześniejszej śmierci drugiego rodzica spadkodawcy, a udział małżonka może być większy niż połowa spadku?
Zrzeczenie ojca nie ma wpływu na jego dzieci
Sąd Okręgowy na wstępie zacytował art. 932 par 4 k.c., zgodnie z którym, jeżeli jedno z rodziców spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada rodzeństwu spadkodawcy w częściach równych.
Odnosząc się do orzecznictwa, sąd wskazał, że prawo rodzeństwa spadkodawcy do dziedziczenia po nim jest własnym prawem tego rodzeństwa, a nie dziedziczeniem jako następców prawnych rodziców spadkodawcy. Uprawnienie rodzeństwa do dziedziczenia udziału spadkowego zmarłego rodzica spadkodawcy zależy od pokrewieństwa tego rodzeństwa ze spadkodawcą, a nie z tym rodzicem, a ponadto rodzeństwo rodzone i przyrodnie spadkodawcy dziedziczy udział spadkowy rodzica spadkodawcy, który nie dożył otwarcia spadku, na takich samych zasadach (uchwała SN z 14 października 2011 r., III CZP 49/11).
Z tego względu sąd drugiej instancji uznał, że uprawnione jest stwierdzenie, iż umowa o zrzeczenie się dziedziczenia zawarta przez rodzica spadkodawcy nie może naruszać prawa do dziedziczenia jego zstępnych. I to prawa zstępnych wywodzonego nie z pokrewieństwa ze zrzekającym się rodzicem, lecz z pokrewieństwa zstępnych ze spadkodawcą. A co za tym idzie, skutki umowy o wyłączenie od dziedziczenia zawartej przez jednego z rodziców pozostają bez wpływu na dziedziczenie rodzeństwa spadkodawcy.
Dziecko zrzekającego się rodzica nie dziedziczy udziału, jaki przypadałby zrzekającemu, a jedynie udział, jaki przypadałby drugiemu rodzicowi, który nie dożył otwarcia spadku. Artykuł 1049 k.c. nie pozwala zrzekającemu się dziedziczenia na zrzeczenie się większej części spadku, niż dziedziczyłby sam według sytuacji z dnia otwarcia spadku. Zrzeczenie się dziedziczenia nie wyłącza prawa spadkodawcy do powołania zrzekającego lub jego zstępnych jako spadkobiercy ustawowego (uchwała SN z 15 maja 1972 r., III CZP 26/72, OSNC 1972, nr 11, poz. 197). Ponadto w ramach swobody umów przyjmuje się za dopuszczalne zrzeczenie się dziedziczenia tylko w części, a stronami umowy są przyszły spadkodawca i przyszły spadkobierca. Nie są zaś nimi zstępni zrzekającego się, mimo że objęci zostali skutkami tej umowy. Zrzekający nie reprezentuje w takiej umowie swoich zstępnych. Zstępny zrzekającego nie jest zatem traktowany jak zrzekający się dziedziczenia, lecz jak osoba, która nie dziedziczy.
Trzeba uwzględnić zmiany w kodeksie z 2009 r.
Sąd przedstawiający zagadnienie prawne wskazał też na cel art. 1049 k.c., którym jest wykluczenie całego szczepu pochodzącego od osoby zrzekającego się. Zrzeczenie się dziedziczenia przez jednego z rodziców powinno zatem pozbawiać uprawnienia do dziedziczenia pochodzących od niego zstępnych będących rodzeństwem spadkodawcy i zstępnych takiego rodzeństwa. Przyjęcie przeciwnego założenia prowadzi do wniosku, iż zrzeczenie się dziedziczenia przez obydwoje rodziców spadkodawcy nie wywołuje skutku względem rodzeństwa spadkodawcy. Jak zauważył jednak Sąd Okręgowy, byłoby to sprzeczne ze skutkami zmian wprowadzonych do Kodeksu cywilnego nowelizacją z 2 kwietnia 2009 r., gdyż w aktualnym stanie prawnym rodzeństwo nie dochodzi do dziedziczenia ustawowego po spadkodawcy, jeżeli żyją obydwoje jego rodzice.
Mając na uwadze art. 1049 k.c., trudno jest uznać, że zrzeczenie się dziedziczenia przez obydwoje rodziców nie wywołuje żadnego skutku względem ich zstępnych, a więc rodzeństwa spadkodawcy.
Dziedziczenie w zbiegu z małżonkiem
Skuteczne wyłączenie od dziedziczenia zstępnych rodzica spadkodawcy ma konsekwencję w postaci zwiększenia udziału spadkowego małżonka o wysokość udziału objętego zrzeczeniem. Sąd Okręgowy nie znalazł jednak przepisu, który wprost wskazywałby na możliwość zwiększenia udziału małżonka ponad wskazaną w art. 932 par. 4 k.c. połowę spadku. SO konkluduje, ze skoro rodzic dziedziczący w zbiegu z małżonkiem dziedziczy połowę spadku, to rodzeństwo dziedziczące w jego miejsce w zbiegu z małżonkiem także powinno dziedziczyć połowę spadku.
Zagadnienie to zostało już przydzielone sędziom, lecz daty posiedzenia nie wyznaczono.
Sygnatura akt III CZP 34/25
