Radcowie ruszają z kursem HELP – o ochronie praw człowieka w dobie AI

Sztuczna inteligencja wykorzystywana jest obecnie w różnych dziedzinach życia – wspomaga procesy rekrutacyjne do firm, przyznawanie świadczeń społecznych, ale też może wpływać na prowadzenie sprawy prawnej. A co, jeśli algorytm się pomyli, powieli uprzedzenia lub wskaże rozwiązanie, którego nikt nie potrafi wyjaśnić? Albo powoła się na nieistniejące orzeczenia? Kto poniesie odpowiedzialność i jak obywatel będzie mógł bronić swoich praw - w Krajowej Izbie Radców Prawnych powstało właśnie 10 zasad odpowiedzialnego wykorzystania sztucznej inteligencji, a w ślad za tym, zainaugurowano pierwszą polską edycję kursu HELP „Sztuczna inteligencja i prawa człowieka”.

Kurs HELP dedykowany jest radcom prawnym i aplikantom radcowskim i ma umożliwić pogłębienie wiedzy o wpływie sztucznej inteligencji na ochronę praw człowieka, a także poznanie europejskich standardów i mechanizmów odpowiedzialnego korzystania z nowych technologii. Rozpoczął się 21 października 2026 r. i ma być realizowany w całości online, na platformie e-learningowej HELP Rady Europy, a uczestnicy, jak zapewnia samorząd radcowski, będą mogli korzystać ze wsparcia certyfikowanych tutorek krajowych. Realizacja kursu potrwa około dwóch miesięcy, przy przewidywanym nakładzie pracy wynoszącym od jednej do dwóch godzin tygodniowo. Podstawowe moduły będą dostępne w języku angielskim, natomiast tutoring, komunikacja i materiały dodatkowe w języku polskim. Po ukończeniu kursu i zaliczeniu testu końcowego uczestnicy otrzymają certyfikat wydany wspólnie przez program HELP Rady Europy oraz Krajową Izbę Radców Prawnych.

Czytaj: AI nie zastąpi młodych prawników, ale wymusi nowe kompetencje>>

Gdy algorytm ocenia człowieka, czyli po co kurs?

Kobieta ubiegająca się o pracę zostaje gorzej oceniona przez system rekrutacyjny oparty na danych utrwalających wcześniejsze nierówności. Senior nie potrafi uzyskać pomocy w urzędzie, ponieważ zamiast rozmowy z pracownikiem, może skorzystać jedynie z chatbota. Osoba starająca się o świadczenie społeczne otrzymuje niekorzystną decyzję, na którą wpłynęła rekomendacja algorytmu. To hipotetyczne sytuacje, które, jak podkreślają radcy prawni, pokazują realne zagrożenia związane z rozwojem sztucznej inteligencji: dyskryminację, cyfrowe wykluczenie i brak przejrzystości decyzji wpływających na życie obywateli.

Sztuczna inteligencja nie jest nieomylna ani w pełni neutralna. Jest też przede wszystkim wyłącznie narzędziem, a skutki błędnej rekomendacji algorytmu ponosi konkretny człowiek, który może nie otrzymać pracy, świadczenia czy należnej mu pomocy. Największym zagrożeniem jest bezkrytyczne zaufanie do technologii. Dlatego człowiek powinien mieć rzeczywistą możliwość weryfikowania i kwestionowania wyników działania AI, a same systemy powinny podlegać nadzorowi w całym cyklu ich życia. Wspieramy innowacje, ale nie kosztem praw podstawowych – ostatnie słowo zawsze musi należeć do człowieka – podkreśla r. pr. Anna Augustyn, przewodnicząca Komisji Nowych Technologii Krajowej Rady Radców Prawnych.

I dodaje, że przypomnieniem o tych fundamentach jest dokument „Keeping the Human in the Loop. Człowiek w centrum prawa w erze sztucznej inteligencji”, przygotowany przez Komisję Nowych Technologii, Komisję Praw Człowieka i Komisję Zagraniczną Krajowej Rady Radców Prawnych.

Zawarto w nim 10 zasad, które wskazują, że AI może wspierać podejmowanie decyzji, ale nie może zastępować ludzkiej odpowiedzialności, a nadzór człowieka nie powinien sprowadzać się do automatycznego zatwierdzania rekomendacji algorytmu.

Czytaj: Prawnicy na co dzień korzystają z AI, a AI zmienia model ich zawodu>>

Jak AI wpływa na pracę prawnika?

KIRP podkreśla równocześnie, że sztuczna inteligencja zmienia pracę kancelarii. Z jednej strony, pomaga analizować dokumenty i wyszukiwać informacje, ale może też wskazywać nieistniejące orzeczenia, błędne przepisy lub nieprawdziwe źródła. Dlatego, jak zaznacza samorząd, radca prawny musi weryfikować wyniki działania AI, sprawdzać ich poprawność merytoryczną i chronić poufne informacje klientów. Korzystanie z technologii nie zwalnia go z odpowiedzialności zawodowej ani obowiązku zachowania tajemnicy zawodowej.

Jednocześnie rośnie znaczenie radców prawnych w ochronie obywateli przed negatywnymi skutkami stosowania programów opartych na AI oraz korzystania z nowych technologii.

Nie możemy dopuścić do sytuacji, w której człowiek zostaje sam wobec algorytmu, którego działania nie rozumie i którego rozstrzygnięcia nie potrafi zakwestionować. Rolą radców prawnych jest nie tylko pomoc osobom, których prawa zostały naruszone, ale również zapobieganie takim naruszeniom. Nowe technologie powinny wzmacniać dostęp do prawa, a nie tworzyć kolejne bariery. Prawo musi nadążać za technologią, ale nigdy nie może tracić z oczu człowieka – wskazuje r. pr. Tomasz Scheffler, wiceprezes Krajowej Rady Radców Prawnych.

 – Jednocześnie dużym błędem byłoby postrzeganie sztucznej inteligencji wyłącznie jako zagrożenia, na podobieństwo tego, co czynili luddyści wobec maszyny parowej. Jest to bowiem wyłącznie narzędzie, które poprawnie wykorzystane może przyczynić się do lepszego życia i większej ochrony naszych praw – dodaje.

Dziesięć zasad dla bezpiecznej przyszłości i ochrony obywateli

Oto 10 zasad odpowiedzialnego korzystania ze sztucznej inteligencji:

1. Poszanowanie praw człowieka – sztuczna inteligencja powinna służyć człowiekowi, a jej wykorzystywanie respektować prawa podstawowe i standardy ich ochrony.
2. Godność i autonomia człowieka – każdy powinien mieć możliwość zrozumienia roli AI w swojej sprawie, przedstawienia własnego stanowiska i zakwestionowania rozstrzygnięcia zgodnie z prawem.
3. Przeciwdziałanie dyskryminacji i ocena ryzyka – systemy AI nie powinny powielać nierówności społecznych, a ich wpływ na prawa człowieka warto oceniać także po wdrożeniu.
4. Zrozumiała i dostępna informacja prawna – informacje prawne powinny być przekazywane prostym językiem i w formach dostosowanych do różnych odbiorców, w tym osób z niepełnosprawnościami.
5. Przeciwdziałanie wykluczeniu cyfrowemu – rozwój technologii nie powinien ograniczać dostępu do pomocy prawnej osobom starszym, mniej biegłym cyfrowo czy bez dostępu do internetu. Warto zachować także tradycyjne formy kontaktu.
6. Rzeczywisty nadzór człowieka nad AI – kontrola nie może być pozorna. Człowiek powinien mieć kompetencje, czas i możliwość sprawdzenia, zmiany lub odrzucenia wyniku algorytmu, a także wstrzymania korzystania z systemu.
7. Bezpieczne narzędzia i ochrona tajemnicy zawodowej – wybór narzędzi AI powinien uwzględniać bezpieczeństwo informacji i poufność danych klientów, a korzystanie z AI nie może prowadzić do naruszenia tajemnicy zawodowej ani przepisów o ochronie danych.
8. Odpowiedzialność radcy prawnego – technologia może wspierać pracę prawnika, ale go nie zastępuje. Radca prawny odpowiada za udzielaną pomoc i powinien weryfikować odpowiedzi, merytorykę, przepisy, orzeczenia i źródła wskazane przez AI.
9. Rozwijanie kompetencji i współpracy – odpowiedzialne korzystanie z AI wymaga stałego podnoszenia kwalifikacji, wymiany doświadczeń oraz współpracy samorządu z ekspertami i instytucjami.
10. Edukacja społeczeństwa – radcowie prawni powinni pomagać obywatelom rozumieć wpływ sztucznej inteligencji na ich prawa, rozpoznawać zagrożenia i korzystać z dostępnych środków ochrony.

Dokument, jak podkreśla samorząd radcowski, ma charakter dobrych praktyk i postulatów, a nie nowych regulacji prawnych. Radcy zapowiadają jednak dalsze działania edukacyjne, szkolenia, współpracę międzynarodową oraz udział w debacie o ochronie praw podstawowych w erze AI.