Sprawiedliwość międzypokoleniowa wyzwaniem dla współczesnej polityki
Chociaż w polityce dominuje rozwiązywanie bieżących problemów i obowiązuje perspektywa najwyżej do końca kadencji, to już Konstytucja 3 Maja nawoływała w preambule do uwzględniania interesów przyszłych pokoleń. Idea ta wraca w europejskiej, a ostatnio także w krajowej debacie jako obowiązek uwzględniania w tworzeniu prawa długoterminowych interesów i potrzeb przyszłych pokoleń. Na forum UE powstaje właśnie specjalna strategia, a w Polsce realizowany jest projekt badawczy o odpowiedzialności obecnego pokolenia za rozwiązania rzutujące na sytuację przyszłych pokoleń.
Problem uznawany jest za ważny zarówno w świecie jak i w Polsce, dlatego podjęte zostały badania naukowe na ten temat, w ramach międzynarodowego projektu, kierowanego przez prof. Monikę Florczak-Wątor, konstytucjonalistkę z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Aktywność w tym zakresie podjęła też Komisja Europejska, która opracowała strategię na rzecz sprawiedliwości międzypokoleniowej, której koordynacją zajmuje się specjalny komisarz. Jest nim Glenn Micallef z Malty (jest komisarzem europejskim ds. sprawiedliwości międzypokoleniowej, młodzieży, kultury i sportu od grudnia 2024 roku.) Ma on koncentrować się na uwzględnianiu interesów przyszłych pokoleń w procesach legislacyjnych, wdrożeniu „młodzieżowego audytu” polityk oraz tworzeniu strategii spójności społecznej i kulturowej.
Więcej o Strategii Sprawiedliwości Międzypokoleniowej>>
Zrównoważona, zorientowana na przyszłość polityka UE
Strategia Sprawiedliwości Międzypokoleniowej ma na celu wzmocnienie komunikacji między generacjami i uwzględnienie ich długoterminowych interesów w prawie. Najważniejszym jej elementem jest wprowadzenie perspektywy długoterminowej do procesu stanowienia polityk i prawa - decyzje publiczne powinny uwzględniać ich skutki dla przyszłych pokoleń, tak aby krótkoterminowe cele nie prowadziły do przerzucania kosztów i ryzyk na przyszłość. Perspektywa międzypokoleniowa ma być uwzględniana w takich obszarach jak transformacja klimatyczna i cyfrowa, systemy emerytalne, rynek pracy, edukacja, dostęp do mieszkań czy stabilność finansów publicznych. Strategia proponuje model współpracy między pokoleniami oparty na solidarności, odpowiedzialności i równych szansach w ciągu całego życia, tak aby rozwój gospodarczy i społeczny UE był trwały i sprawiedliwy dla obecnych i przyszłych obywateli. - Przyszłość Europy zaczyna się od sprawiedliwości, nie tylko między narodami, ale także między pokoleniami - stwierdza komisarz Glenn Micallef.
I dodaje, że chodzi o zapewnienie zrównoważonego, zorientowanego na przyszłość kształtowania polityki w całej Unii Europejskiej. - Koncentrując się na dzisiejszej młodzieży i na osobach starszych, którymi się staną, strategia wykracza poza krótkoterminowe rozwiązania, aby zapewnić, że sprawiedliwość stanie się kamieniem węgielnym długoterminowej wizji Europy - podkreśla.
Konieczna jest zmiana myślenia w tym zakresie, żeby nie koncentrować się tylko na rozwiązywaniu bieżących problemów - dodaje prof. Monika Florczak-Wątor.
Czytaj też w LEX: Odnawialne źródła energii w kontekście solidarności społecznej - wprowadzenie do problematyki >
Czytaj także: Prof. Florczak-Wątor: Zignorowana opinia Komisji Weneckiej jeszcze o sobie przypomni>>
Uwzględniać długofalowe konsekwencje dla przyszłych generacji
Jak deklarują uczestnicy zespołu badawczego, ich analizy mogą zmienić nasze myślenie o prawach konstytucyjnych, poprzez rozszerzenie ich zakresu podmiotowego, przedmiotowego oraz temporalnego, tak aby uwzględniały nie tylko interesy obecnych obywateli, lecz także potrzeby i prawa tych, którzy będą żyć w przyszłości. Argumentują, że należy rezygnować z podejścia polegającego na trwałym „betonowaniu” określonych rozwiązań ustrojowych na rzecz refleksji nad tym, w jaki sposób konstytucja może uwzględniać potrzeby, interesy i oczekiwania przyszłych pokoleń. Promowana ma być też zmiana perspektywy decyzyjnej - cele krótkoterminowe, wyznaczane często przez cykl wyborczy, powinny być projektowane w taki sposób, aby uwzględniały ich długofalowe konsekwencje dla przyszłych generacji.
Czytaj też w LEX: Sprawiedliwość w prawie emerytalnym. Kwestie międzypokoleniowe oraz ekonomiczne >
Konstytucje to widzą, współcześni politycy niekoniecznie
Twórcy demokratycznych konstytucji w wielu krajach od dawna doceniali ten problem. Także w Polsce, bo uchwalona w 1791 r. Konstytucja 3 Maja w preambule stwierdzała: Uznając, iż los nas wszystkich od ugruntowania i wydoskonalenia konstytucyi narodowej jedynie zawisł, długim doświadczeniem poznawszy zadawione rządy naszego wady, a chcąc korzystać z pory, w jakiej się Europa znajduje, (…), chcąc oraz na błogosławieństwo, na wdzięczność współczesnych i przyszłych pokoleń zasłużyć, (…) dla ugruntowania wolności, dla ocalenia ojczyzny naszej i jej granic, z największą stałością ducha niniejszą Konstytucyję uchwalamy (…). Także w nieco starszej Konstytucji USA (1789) można przeczytać: My, mieszkańcy Stanów Zjednoczonych, w celu stworzenia doskonalszej Unii, ugruntowania sprawiedliwości, zapewnienia spokoju wewnętrznego i środków na wspólną obronę, wspierania ogólnej pomyślności i zapewnienia błogosławieństwa wolności dla nas i naszych potomnych, przyjmujemy i ustanawiamy tę oto Konstytucję dla Stanów Zjednoczonych Ameryki. Natomiast Konstytucja Francji (1793 – Jakobińska) – w art. 28 deklarowała: Naród ma zawsze prawo do ponownego rozpatrzenia, zreformowania i zmiany swojej konstytucji. Jedno pokolenie nie może podporządkować swoim prawom pokoleń przyszłych.
Czytaj też w LEX: Kilka uwag o sprawiedliwości międzypokoleniowej i równowadze finansowej państwa >
Odpowiedzialność obecnego pokolenia wobec przyszłych
Z pierwszych analiz zespołu badawczego wynika, że we współczesnych konstytucjach takie deklaracje dotyczące troski o sytuację przyszłych pokoleń są dość powszechne. Stojące za tym motywacje to m.in. rozszerzanie katalogu praw konstytucyjnych o tzw. prawa trzeciej generacji, rozwój refleksji nad sprawiedliwością międzypokoleniową i rosnące znaczenie odpowiedzialności obecnego pokolenia wobec przyszłych. Ale również tak szczegółowe wyzwania, jak długoterminowy charakter skutków decyzji gospodarczych i fiskalnych czy wzrost świadomości długoterminowych skutków degradacji środowiska. Takie akcenty znalazły się w polskiej Konstytucji z 1997 r., gdzie w preambule jest zobowiązanie, by przekazać przyszłym pokoleniom wszystko, co cenne z ponad tysiącletniego dorobku, a np. w art. 74 ust. 1 stwierdzenie, że władze publiczne prowadzą politykę zapewniającą bezpieczeństwo ekologiczne współczesnemu i przyszłym pokoleniom.
Czytaj też w LEX: Konstytucyjne prawa i obowiązki obywatela wobec środowiska w warunkach zrównoważonego rozwoju >
Skuteczna ochrona interesów przyszłych pokoleń wymaga podmiotowości
Przedmiotem analizy zespołu badawczego jest też kwestia, czy przyszłe pokolenia są podmiotami praw konstytucyjnych. Zdaniem prof. Moniki Florczak-Wątor i tak, i nie.
Ale bardziej tak i jest wiele argumentów, by uznawać podmiotowość konstytucyjną przyszłych pokoleń - stwierdza. Według badaczki argumentem za „nie” może być to, że te pokolenia jeszcze nie istnieją. - Nie mają tożsamości, to nie mają też praw. Można jedynie odnosić się do przewidywalnych potrzeb i interesów przyszłych pokoleń jako wymagających ochrony lub do obowiązku zabezpieczenia ich dobrobytu, bez przypisywania im konkretnych praw, potrzeb lub interesów - powiedziała Prawo.pl.
Ale uważa ona też, że mają podmiotowość konstytucyjną i są beneficjentami praw konstytucyjnych mających na celu zabezpieczenie ich przyszłych potrzeb i interesów. - Prawa te korelują z obowiązkami spoczywającymi na państwie i obecnych pokoleniach - podkreśla.
I dodaje, że zarówno konstytucje państw demokratycznych, jak i system międzynarodowej ochrony praw człowieka posługują się przede wszystkim językiem praw. - Jeśli chcemy zapewnić skuteczną ochronę interesów przyszłych pokoleń, naturalnym narzędziem jest właśnie konstrukcja prawa podmiotowego - podsumowuje. Zaznacza jednak, że spór doktrynalny dotyczy tego, czy przyszłe pokolenia mogą być traktowane jako podmioty praw konstytucyjnych, czy jedynie jako beneficjenci obowiązków spoczywających na obecnych pokoleniach i państwie.
Element współczesnego konstytucjonalizmu
Niezależnie jednak od tych sporów, zdaniem zespołu badawczego problematyka przyszłych pokoleń staje się trwałym elementem współczesnego konstytucjonalizmu.
Rosnąca liczba konstytucji oraz dokumentów międzynarodowych odwołuje się do odpowiedzialności państw i obecnych pokoleń za warunki życia przyszłych społeczeństw. A kluczowym zadaniem współczesnego ustrojodawcy jest znalezienie równowagi między autonomią obecnych pokoleń a odpowiedzialnością za przyszłość. Konstytucja powinna tworzyć ramy instytucjonalne pozwalające uwzględniać długoterminowe skutki decyzji publicznych oraz zapobiegać przerzucaniu kosztów rozwoju na kolejne generacje - podsumowuje prof. Monika Florczak-Wątor.
A komisarz Glenn Micallef dodaje, że strategia Unii Europejskiej w tej dziedzinie ma odpowiedzieć na pytanie, jak doprowadzić do lepszej współpracy między ludźmi z różnych pokoleń oraz uszanować interesy różnych pokoleń w polityce i procesie stanowienia prawa, teraz i w przyszłości.
Czytaj także: Długofalowa polityka senioralna: wyzwania dla Polski i Europy>>
