MS wprowadza kryteria dla beneficjentów nieodpłatnej pomocy prawnej

Rząd proponuje zmiany w systemie nieodpłatnej pomocy prawnej, rezygnując z poradnictwa obywatelskiego na rzecz wzmocnienia informacji i kwalifikowanej pomocy prawnej. Ta ostatnia ma być świadczona przede wszystkim przez adwokatów i radców prawnych, ale dedykowana osobom spełniającym określone kryteria, m.in. dochodowe. Będzie dostępna też dla nastolatków - w wieku od 13 do 18 lat, i osób doświadczających przemocy domowej. Z nieodpłatnej pomocy prawnej nie mogliby już korzystać mali przedsiębiorcy, chyba że jako osoby fizyczne, w prywatnych sprawach. Zostanie natomiast wprowadzona weryfikacja jakości porad prawnych.

Projekt ustawy o nieodpłatnej pomocy prawnej oraz edukacji prawnej trafił właśnie do opiniowania. Zakłada, że nieodpłatna pomoc prawna obejmuje: informację prawną i kwalifikowaną pomoc prawną.

 Opracowując nowe rozwiązania, kierowano się zasadą stworzenia systemu wsparcia prawnego dla obywateli przez zapewnienie powszechnej dostępności do informacji prawnej, przy jednoczesnym wskazaniu grupy odbiorców kwalifikowanej pomocy prawnej. Zaznaczyć należy, że w dobie postępującej dezinformacji, przy coraz bardziej skomplikowanym otoczeniu prawnym wpływającym na życie jednostki, dostępność profesjonalnych wykonawców świadczących pomoc prawną staje się kluczowym elementem sprawnego państwa wspierającego obywateli w skomplikowanej rzeczywistości - wskazano w uzasadnieniu.

Samorządy prawnicze od lat postulowały zmiany w zakresie beneficjentów nieodpłatnej pomocy prawnej. Argumentowano, że z pomocy przeznaczonej dla osób niezamożnych korzystają często ci, których stać na pomoc prawną z wyboru. Obecnie składane jest oświadczenie o niemożności poniesienia kosztów odpłatnej pomocy prawnej, tyle że nie ma realnych możliwości jego weryfikacji. Były też pomysły, by od oświadczenia odejść, ale nie zostały wprowadzone w życie.

Czytaj: Adwokat i radca udzielą nieodpłatnej pomocy prawnej w sposób zdalny>>

Nieodpłatna pomoc prawna będzie tylko dla niezamożnych i po weryfikacji>>

Wśród kryteriów próg dochodowy, ale nastolatki mogą korzystać

MS podnosi, że proponuje wprowadzenie kryteriów dotyczących osób korzystających z nieodpłatnej pomocy prawnej, bo obecny system jest „postrzegany przez wykonawców i osoby w nim uczestniczące jako podatny na nadużycia”.

- Proponowane rozwiązanie zmierza do doprecyzowania katalogu podmiotów, które mogą uzyskać kwalifikowaną pomoc prawną: grup osób uprawnionych, kryterium dochodowego oraz wprowadzenia identyfikacji beneficjentów zamiast ich anonimowości, przy jednoczesnym zapewnieniu powszechnego dostępu do informacji prawnej – czytamy w uzasadnieniu.

Zgodnie z projektem kwalifikowana pomoc prawna będzie przysługiwać osobie fizycznej, jeżeli średni miesięczny dochód przypadający na jednego członka gospodarstwa domowego tej osoby, ustalony zgodnie z ust. 2-7, nie przekroczył w gospodarstwie:

a) jednoosobowym - 110 proc.,

b) dwuosobowym - 100 proc.,

c) wieloosobowym - 90 proc.

przeciętnego miesięcznego dochodu rozporządzalnego na 1 osobę ogółem za rok poprzedni, ogłoszonego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego na podstawie art. 6k ust. 5 ustawy z dnia 13 września 1996 r. o utrzymaniu czystości i porządku w gminach (Dz.U. z 2025 r. poz. 733 oraz z 2026 r. poz. 912), obowiązującego w dniu złożenia oświadczenia.

Obecnie takie kryterium dla gospodarstw jednoosobowych wyniosłoby 3850,23 zł, dla gospodarstw dwuosobowych 3500,21 zł, zaś dla gospodarstw wieloosobowych - 3150,19 zł.

Poza tym z nieodpłatnej pomocy prawnej będą mogli skorzystać:

• kombatanci;
• osoby od 13. do 18. roku życia. Celem, jak uzasadniono, jest umożliwienie dzieciom i młodzieży korzystania z kwalifikowanej pomocy prawnej, co stanowiło postulat wyrażony przez Rzeczniczkę Praw Dziecka. Projektodawca założył, że osoby fizyczne w tym wieku będą samodzielnie korzystać z pomocy w tych sprawach, w których mają zdolność do czynności prawnych, a w pozostałych sprawach będą korzystać z pomocy za pośrednictwem swoich przedstawicieli ustawowych;
• osoby bezrobotne, zarejestrowane w powiatowym urzędzie pracy;
• osoby, które przebywają lub zostały umieszczone w pieczy zastępczej, aż do ukończenia 26. roku życia;
• osoby posiadające orzeczenie o niepełnosprawności, o stopniu niepełnosprawności lub orzeczenie o całkowitej albo częściowej niezdolności do pracy, a także osoby będące opiekunami takich osób. W przypadku opiekunów pomoc ta ma przysługiwać nawet wówczas, gdy osoba objęta ich opieką umrze lub zostanie umieszczona w systemie wsparcia instytucjonalnego. Wówczas nieodpłatna pomoc prawna będzie przysługiwała jeszcze przez rok po wygaśnięciu prawa do uzyskania tych świadczeń;
• osoby, które uzyskały w okresie ostatnich 12 miesięcy świadczenia z pomocy społecznej lub świadczenia rodzinne i wobec których w tym okresie nie wydano decyzji o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia;
• osoby zamieszkujące lub czasowo przebywające na obszarze, na którym wystąpiła klęska żywiołowa lub katastrofa naturalna, w szczególności powódź;
• osoby doznające przemocy domowej, o których mowa w art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej (Dz.U. z 2024 r. poz. 1673, z późn. zm.).

Jak dodano w uzasadnieniu, projektowane przepisy nie limitują dostępu do kwalifikowanej pomocy ze względu na kryterium obywatelstwa.

 Jednak możliwość uzyskania pomocy przez cudzoziemca będzie uzależniona od tego, czy na gruncie właściwych przepisów materialnych prawa polskiego przysługują mu uprawnienia wskazane w przepisach, tzn. czy jest polskim rezydentem podatkowym, czy na mocy przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego może uzyskać decyzję o wsparciu w formie pomocy społecznej. Cudzoziemcy będą mogli uzyskać kwalifikowaną pomoc, o ile na podstawie polskich przepisów zostaną im przyznane określone uprawnienia, np. orzeczenie o niepełnosprawności - wskazano.

Na co będzie można liczyć w ramach kwalifikowanej pomocy prawnej?

W projekcie doprecyzowano, że kwalifikowana pomoc prawna będzie obejmować:

• wskazanie osobie uprawnionej sposobu rozwiązania dotyczącego jej problemu prawnego i sporządzenie pisemnego planu działania;
• sporządzenie projektu pisma o zwolnienie od kosztów sądowych lub ustanowienie pełnomocnika z urzędu w postępowaniu sądowym albo ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego w postępowaniu sądowoadministracyjnym oraz poinformowanie o istotnych aspektach postępowania sądowego, w tym o kosztach postępowania;
• nieodpłatną mediację, o której mowa w art. 10;
• sporządzenie projektu:
• pisma inicjującego postępowanie przygotowawcze, administracyjne, sądowe, sądowoadministracyjne lub egzekucyjne;
• skargi na orzeczenie referendarza;
• zażalenia na rozstrzygnięcie w przedmiocie odmowy przyznania pełnomocnika lub obrońcy z urzędu albo odmowy zwolnienia od kosztów sądowych;
• środka zaskarżenia od nakazu zapłaty lub sprzeciwu od wyroku nakazowego;
• odwołania od rozstrzygnięć w postępowaniu administracyjnym, wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy lub zażalenia na postanowienie;

albo przedstawienie informacji o niezasadności sporządzenia takiego projektu.

Nie spełnisz kryteriów? Prawnik odmówi

Zgodnie z regulacją wykonawca nieodpłatnej pomocy prawnej będzie odmawiał udzielenia kwalifikowanej pomocy prawnej, jeżeli w sprawie, w której osoba uprawniona zgłasza się w celu uzyskania kwalifikowanej pomocy prawnej, w postępowaniu przygotowawczym, sądowym, sądowoadministracyjnym lub innym postępowaniu prowadzonym na podstawie przepisów ustawy, w imieniu tej osoby działa pełnomocnik będący adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym.

Przewidziano także, że będzie to możliwe z ważnych powodów, w szczególności jeżeli:

• w danej sprawie została już udzielona kwalifikowana pomoc prawna i nie zachodzą nowe okoliczności faktyczne i prawne wpływające na sytuację osoby uprawnionej;
• udzielenie pomocy powoduje zagrożenie bezpieczeństwa osób udzielających pomocy;
• występuje konflikt interesów. Osoba prowadząca zapisy może odmówić przyjęcia zgłoszenia na wizytę lub wykonawca nieodpłatnej pomocy prawnej może odmówić udzielenia kwalifikowanej pomocy prawnej;
• osoba zgłaszająca się w celu uzyskania nieodpłatnej pomocy prawnej nie spełnia kryteriów. W takiej sytuacji wykonawca nieodpłatnej pomocy prawnej będzie informował o możliwości uzyskania nieodpłatnego poradnictwa prawnego w jednostkach nieodpłatnego poradnictwa.

Taka odmowa przyjęcia zgłoszenia lub udzielenia nieodpłatnej pomocy prawnej będzie odnotowywana w systemie teleinformatycznym wraz ze wskazaniem okoliczności, które ją uzasadniają.

Przedsiębiorca skorzysta, ale tylko w sprawie prywatnej

Zgodnie z obowiązującymi przepisami nieodpłatna pomoc prawna i nieodpłatne poradnictwo obywatelskie przysługują m.in. osobom fizycznym prowadzącym jednoosobową działalność gospodarczą i niezatrudniającym innych osób w ciągu ostatniego roku. Wsparcie to zostało przyznane przedsiębiorcom od 16 maja 2020 r., m.in. w związku z pandemią.

 Dane z systemu teleinformatycznego do obsługi nieodpłatnej pomocy prawnej w zakresie udzielania pomocy osobom prowadzącym jednoosobową działalność gospodarczą wskazują, że systematycznie zainteresowanie taką formą pomocy spada. Dane o kategoriach spraw, z którymi zgłaszają się osoby uprawnione, wskazują, że jedynie 0,2 proc. wszystkich udzielonych porad w 2025 r. dotyczyło spraw związanych z działalnością gospodarczą. Liczba tych spraw sukcesywnie spada w kolejnych latach. W 2022 r. sprawy te stanowiły 0,22 proc. pomocy udzielonej w systemie, w 2023 r. - 0,22 proc., zaś w 2024 r. - 0,21 proc. wszystkich porad. Wobec powyższego uzasadnione jest, w ramach nowego systemu nieodpłatnej pomocy prawnej, odstąpienie od utrzymania nieodpłatnej pomocy dla osób fizycznych prowadzących jednoosobową działalność gospodarczą i niezatrudniających innych osób - uzasadniono.

Dodano, że osoby fizyczne będące przedsiębiorcami nadal będą mogły korzystać z nieodpłatnej pomocy prawnej, ale już tylko w sprawach prywatnych, niedotyczących prowadzonej działalności gospodarczej.

Jakość pomocy będzie oceniana?

Autorzy projektu proponują też wprowadzenie mechanizmu recenzji porad prawnych przez recenzentów wybieranych przez samorządy zawodowe (izby adwokackie i radcowskie) jako podmioty odpowiedzialne za zachowanie jakości świadczenia usług.

 Jest to powielenie dotychczas obowiązującego mechanizmu recenzji, które funkcjonowały w stosunku do doradców obywatelskich, a należy przypomnieć, że wielu wykonawców świadczących usługi nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego posiada również uprawnienia adwokata lub radcy prawnego - podkreślono w uzasadnieniu.