NSA: Sąd oceni tylko zaskarżone przedłużenie zwrotu VAT

Przy wielokrotnym przedłużaniu przez fiskusa zwrotu VAT, kontrola sądowa obejmuje wyłącznie konkretne zaskarżone przez podatnika postanowienie. Sąd nie będzie badał wcześniejszych rozstrzygnięć, chyba że są obarczone kwalifikowanymi wadami prawnymi - orzekł w poniedziałek NSA (sygn. I FPS 2/26). Eksperci wskazują, że podatnik musi pilnować wszystkich postanowień, bo bierność na jednym z wcześniejszych etapów może mieć trwałe skutki.

Zgodnie z uchwałą NSA, kontrola sądowa postanowienia w przedmiocie przedłużenia terminu zwrotu nadwyżki podatku od towarów i usług naliczonego nad należnym nie obejmuje wcześniej wydanych za ten sam okres rozliczeniowy postanowień w takim przedmiocie, jeżeli nie zostały one zaskarżone i tym samym nie zostały wyeliminowane z obrotu prawnego. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy ujawniły się dotyczące tych postanowień wady o charakterze kwalifikowanym, mogące stanowić podstawę ich wzruszenia w przewidzianych prawem postępowaniach nadzwyczajnych, a zarazem podważające skuteczne wprowadzenie tych postanowień do obrotu prawnego.

Czytaj w LEX: Terminy zwrotu podatku od towarów i usług >

Wielokrotne przedłużanie to stała praktyka

Sprawa, którą Naczelny Sąd Administracyjny zajmował się 21 września w poszerzonym siedmioosobowym składzie, pod przewodnictwem sędzi Małgorzaty Niezgódki-Medek, odchodzącej w stan spoczynku, ma doniosłe znaczenie dla przedsiębiorców. Przypomnijmy, że sąd mierzył się już z tym zagadnieniem w czerwcu ubiegłego roku, ale wówczas odmówił uchwały. Pytania nurtujące przedsiębiorców i ich pełnomocników oraz samych sędziów to: czy sąd, kontrolując postanowienie o przedłużeniu terminu zwrotu VAT, powinien sięgać wstecz i obejmować zakresem tej kontroli także postanowienia wydane za ten sam okres podatkowy, wobec tego samego podatnika, chociaż nie były one zaskarżone? Czy też powinien ograniczyć kontrolę do oceny prawidłowości zaskarżonego postanowienia? Naczelny Sąd Administracyjny tym razem podjął uchwałę - na kanwie problemów podatnika, któremu organy skarbowe aż dziewięć razy przedłużały termin zwrotu VAT.

Wstrzymanie zwrotu VAT może nie tylko zaburzyć płynność finansową przedsiębiorcy, ale nawet zrujnować firmę, a NSA pochylił się w poniedziałek kolejny raz nad tym skomplikowanym zagadnieniem.

Aż dziewięć postanowień otrzymał podatnik od fiskusa, zanim zdecydował się na szukanie pomocy w sądzie. Sprawa okazała się skomplikowana na tyle, że 3-osobowy skład NSA powziął wątpliwości. Pytanie przedstawione 7-osobowemu składowi NSA przez skład 3-osobowy z 19 marca 2026 r. (sygn. akt I FSK 2335/23) brzmiało „Czy w świetle art. 134 par. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 poz. 935) kontrola sądowa postanowienia w przedmiocie przedłużenia terminu zwrotu nadwyżki podatku od towarów i usług naliczonego nad należnym obejmuje także poprzednie wydane za ten sam okres podatkowy postanowienia w przedmiocie przedłużenia terminu dokonania zwrotu nadwyżki podatku od towarów i usług naliczonego nad należnym, w sytuacji gdy nie zostały one zaskarżone i tym samym nie zostały wyeliminowane z obrotu prawnego?”

Do sprawy przystąpił Rzecznik Małych i Średnich Przedsiębiorców. Na rozprawie w imieniu rzecznika zabrała głos radca prawny Katarzyna Kazulo-Borkowska, argumentując za podjęciem uchwały.

Zobacz linię orzeczniczą w LEX: Wydanie decyzji wymiarowej a kontrola legalności wcześniejszego przedłużenia terminu zwrotu VAT >

- Wielokrotne przedłużanie terminu zwrotu jest bardzo często spotykaną praktyką, dlatego rozstrzygnięcie w tej sprawie jest bardzo istotne. Przedłużenie terminu zwrotu VAT powinno mieć charakter incydentalny, a tak nie jest. Jest to praktyka bardzo uciążliwa, zwłaszcza dla podmiotów sektora małych i średnich przedsiębiorstw – podkreśliła Katarzyna Kazulo-Borkowska.

Uchwała NSA

Naczelny Sąd Administracyjny podjął następującą uchwałę: na podstawie art. 134 par 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2006 r. poz. 143 ze zm.) kontrola sądowa postanowienia w przedmiocie przedłużenia terminu zwrotu nadwyżki podatku od towarów i usług naliczonego nad należnym nie obejmuje wcześniej wydanych za ten sam okres rozliczeniowy postanowień w takim przedmiocie, jeżeli nie zostały one zaskarżone i tym samym nie zostały wyeliminowane z obrotu prawnego , z wyjątkiem sytuacji gdy ujawniły się dotyczące tych postanowień wady o charakterze kwalifikowanym, mogące stanowić podstawę ich wzruszenia w przewidzianych prawem postępowaniach nadzwyczajnych a zarazem podważające skuteczne wprowadzenie tych postanowień do obrotu prawnego.

- Na pewno w tej sprawie istnieje potrzeba ujednolicenia stanowiska, co jest możliwe właśnie w składzie siedmioosobowym – podkreśliła sędzia Małgorzata Niezgódka-Medek.

- Odmiennie postrzegane jest to, czy w ramach elementów przedmiotowych rozstrzygnięcia zawartego w danym postanowieniu dotyczącym ustalenia stanu faktycznego niezbędnego do jego wydania, mieści się kwestia badania okoliczności, czy uprawnienie organu podatkowego do przedłużenia ustawowego terminu zwrotu nie wygasło na skutek przerwania ciągłości przedłużeń. I tutaj jeden pogląd mówi, że jeżeli wcześniejsze postanowienia przedłużające termin zwrotu nie były zaskarżane, to strona zamknęła sobie drogę do kwestionowania tego problemu i bada się jedynie, rozpatrując skargę na dane postanowienie. Natomiast niedopuszczalne jest obejmowanie taką oceną wcześniej wydanych postanowień, jeśli nie zostały one zaskarżone i wyeliminowane z obrotu prawnego, bo to stanowiłoby wyjście poza granice skargi – argumentowała sędzia Małgorzata Niezgódka-Medek. 

I ten pogląd podzielił poszerzony skład NSA, wydający uchwałę.

Natomiast w orzeczeniach prezentujących odmienny pogląd akcentuje się, że elementem przedmiotowym każdej sprawy dotyczącej przedłużenia terminu zwrotu jest okoliczność, czy organ podatkowy, wydając postanowienie o przedłużeniu terminu zwrotu był prawidłowo umocowany na podstawie art. 87 par. 2 ustawy o VAT, jeżeli bowiem uprawnienie z mocy prawa wygasło, to bez względu na to czy w obrocie prawnym pozostały, czy też zostały wyeliminowane akty przedłużające termin zwrotu, to kolejny akt nie może być skuteczny.

Sędzia wskazała, że punktem wyjścia w procedurze przedłużenia terminu zwrotu przez organy skarbowe powinno być zbadanie, czy termin zwrotu jeszcze nie upłynął. Przypomniała, że podstawą prawną zwrotu VAT zajmował się Trybunał Konstytucyjny i 13 października 2008 r. orzekł, że art. 87 ust. 2 ustawy o VAT, który stanowi podstawę do wydania tego typu postanowienia, jest zgodny z Konstytucją. Podkreśliła, że TK wyraził pogląd, iż próba przedłużenia terminu zwrotu po upływie terminu nie będzie skuteczna.

Eksperci: Uchwała ważna, ale podatnik musi być czujny

Uchwała NSA porządkuje zakres kontroli sądowej, ale z perspektywy przedsiębiorców jest dość wymagająca, bo przerzuca na nich ciężar pilnowania każdego kolejnego postanowienia o przedłużeniu terminu zwrotu VAT. Jeżeli podatnik nie zaskarży wcześniejszego postanowienia, to co do zasady nie będzie mógł liczyć na to, że sąd oceni jego legalność przy okazji kontroli kolejnego przedłużenia - nawet jeżeli wszystkie te rozstrzygnięcia dotyczą tego samego okresu i tworzą jeden faktyczny ciąg blokowania zwrotu – komentuje Bartosz Przybysz, doradca podatkowy i radca prawny.

Wskazuje na wyjątek dotyczący wad kwalifikowanych, czyli takich, które mogą uzasadniać wzruszenie wcześniejszego postanowienia w trybie nadzwyczajnym i podważają jego skuteczne wejście do obrotu prawnego.

- W praktyce oznacza to, że podatnik oczekujący miesiącami na zwrot VAT powinien analizować i w razie potrzeby zaskarżać każde kolejne postanowienie, bo późniejsze “nadrobienie” tej kontroli może już nie być możliwe. Uchwała wzmacnia więc znaczenie bieżącej aktywności procesowej przedsiębiorcy i pokazuje, że nawet przy wielokrotnym przedłużaniu zwrotu bierność na jednym z wcześniejszych etapów może mieć trwałe skutki – ocenia Bartosz Przybysz.

Zobacz też linię orzeczniczą w LEX: Zasada zakazu rozstrzygania na niekorzyść przy orzekaniu w sprawie ze skargi na indywidualną interpretację przepisów prawa podatkowego >

Praktyczne skutki uchwały

Problem, którym zajmował się NSA, warto osadzić w kontekście praktycznym. Może bowiem powstawać pytanie, skąd w ogóle pomysł, żeby zaskarżenie któregoś z kolei postanowienia przedłużającego termin zwrotu VAT miało rozciągać się na poprzednie, niezaskarżone postanowienia. W praktyce wygląda to tak, że organy podatkowe dość często przedłużają terminy zwrotu VAT. Zwłaszcza, gdy kwota zwrotu jest istotna albo wynika z przeprowadzenia niestandardowych transakcji. Pierwsze czy drugie przedłużenie zazwyczaj nie budzi wielkiego oporu u podatników. Postrzegają to raczej jako coś standardowego, typowego. Obierają też zazwyczaj strategię, która zakłada cierpliwe wyczekiwanie i niewchodzenie z organem podatkowym w spór. Innymi słowy, nie chcą drażnić organu, licząc, że ten jednak zwróci środki – podkreśla Marcin Bodziony, doradca podatkowy, radca prawny, ekspert w zakresie kontroli i postępowań podatkowych.

Jego zdaniem, problem powstaje, gdy termin zwrotu jest kilkukrotnie przedłużany i podatnik oczekuje na pieniądze kilkanaście czy kilkadziesiąt miesięcy.

Legislacja podatkowa pod kontrolą - sprawdź w LEX, na jakim etapie są ważne projekty zmian >

- Zwrot VAT ma bowiem spore znaczenie z perspektywy płynności finansowej podatnika. Gdy pieniędzy brak, a organ doręcza któreś z kolei postanowienie o przedłużeniu, pojawia się wola jego zaskarżenia. Podatnicy przyglądają się też wtedy wnikliwiej poprzednim postanowieniom przedłużającym i znajdują w nich błędy. Dlatego, zaskarżając np. szóste czy siódme postanowienie, chcieliby też podważyć np. pierwsze czy trzecie - komentuje Marcin Bodziony.

Umożliwienie im tego powodowałoby, jego zdaniem, że wnoszone skargi byłyby skuteczniejsze, gdyż dotyczyłyby de facto nie jednego postanowienia, ale całego ich łańcucha. - Już sama statystyka podpowiada, że łatwiej znaleźć naruszenie w siedmiu postanowieniach niż w jednym. Kolejne postanowienia jest też merytorycznie trudniej podważyć, gdyż – z uwagi na prowadzone czynności – jest w nich więcej treści i argumentów przemawiających za dalszą weryfikacją i przedłużaniem zwrotu. Uchwała – niestety – w istotnym zakresie takie podejście tamuje – ocenia Marcin Bodziony.