System wsparcia coraz bardziej skomplikowany
Nowy system wsparcia od 2024 r. (świadczenie wspierające) oparty na ocenie indywidualnych potrzeb osoby z niepełnosprawnością jest budowany na starym systemie orzeczniczym. Powoduje to, że jest on coraz bardziej skomplikowany i wiadomo od dawna, że wymaga reformy. Teraz jest na to kolejna szansa, jednak wciąż otwarte jest pytanie – czy budować go zupełnie od nowa, czy też wciąż na starym systemie.
Obecnie w Polsce funkcjonuje kilka systemów orzeczniczych, które są w gestii różnych ministerstw. – System jest niezwykle rozproszony. W ostatnich latach do systemu orzekania dołożyliśmy kolejną nakładkę, czyli orzekanie o potrzebie wsparcia. Dojdzie jeszcze ustawa o asystencji i orzekanie, jaki zakres usług asystenckich jest nam potrzebny. Do tego wszystkiego potrzebne jest wciąż ważne orzeczenie o niepełnosprawności. Bardzo trudno jest się nie pogubić w tych wszystkich dokumentach. Zbudowaliśmy tak skomplikowany system, że będzie nam go szalenie trudno uporządkować na nowo – zwróciła uwagę dr Monika Wiszyńska-Rakowska, pełnomocniczka rzecznika praw obywatelskich ds. praw osób z niepełnosprawnościami. O reformie systemu orzeczniczego dyskutowano na Kongresie Osób z Niepełnosprawnościami, którego organizatorem jest Polskie Forum Osób z Niepełnosprawnościami (PFON).
Jak zauważyła rzeczniczka praw obywatelskich Sylwia Gregorczyk-Abram, wprowadzenie orzekania o potrzebie wsparcia jest ważnym krokiem w kierunku odejścia od wyłącznie medycznego postrzegania niepełnosprawności. Jednak nie zastępuje oczekiwanej od lat kompleksowej reformy systemu orzecznictwa uwzględniającej model niepełnosprawności oparty na prawach człowieka.
Czytaj w LEX: Orzecznictwo o niepełnosprawności - poradnik na przykładach >>>
Aby impet reformy orzekania nie zmalał
Z drugiej strony rozproszone są też zespoły orzecznicze, które na różnych poziomach mają różne kompetencje. Na to zwróciła uwagę prof. Monika Raulinajtys-Grzybek ze Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie. Odpowiedziała też na pytanie, dlaczego wcześniejsze reformy systemu orzekania się nie udawały. – Od planu do wdrożenia mijało na tyle dużo czasu, że impet reformy malał. Reformy, które nie są wdrożone w ciągu trzech lat, zazwyczaj upadają, bo są wybory po drodze. Złożoność systemu, wielość perspektyw i problemów, które już nawarstwiły się przez wszystkie lata, tworzą węzeł gordyjski. Jego rozwiązanie zawsze z jakiejś perspektywy powoduje, że nie udaje się osiągnąć jakiegoś celu – zauważyła.
Czy powiatowy zespół do spraw orzekania o niepełnosprawności ma obowiązek lub uprawnienie do badania legalności pobytu cudzoziemca, ubiegającego się o wydanie orzeczenia o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności? - sprawdź w LEX >
Za bardziej zdecydowaną reformą systemu orzeczniczego opowiada się Krzysztof Peda, prezes Stowarzyszenia „Twoje Nowe Możliwości”. Zmiany obecnego systemu nazywa wprost operacją na otwartym sercu. Dlatego też uważa, że należy rozpocząć całkowicie od początku. – To mocna teza, ale stwórzmy nowy system zaplanowany od początku dla osób urodzonych np. od 2015 r. Osoby funkcjonujące w obecnym systemie dalej by w nim pozostały, a stwórzmy nowy system, który zacznie działać w przyszłości. Dotykamy tu jednak reformy, która trwa dłużej niż trzy lata. Ale wtedy przynajmniej w pierwszym etapie nic nikomu nie zabieramy – mówi Krzysztof Peda. Nawiązuje w ten sposób do jednej z większych barier reformy systemu orzeczniczego, którą jest lęk przed utratą praw nabytych przed reformą. W jego opinii nie do pogodzenia są dwie rzeczy – nowe rozwiązania, które muszą być dobre w przyszłości, a z drugiej strony nie mogą zabierać praw nabytych. Reformując stary system, jak podkreśla, bardzo łatwo jest skrzywdzić osoby, które w nim są – nie celowo, ale po prostu z braku możliwości, aby przewidzieć wszystkie indywidualne potrzeby. – Dużo łatwiej jest zaprojektować nowy system i powoli, kiedy będą wchodzić do niego kolejne osoby, dopracowywać go. Gdybyśmy 10 lat temu wprowadzili reformę, która wejdzie w życie od 2027 r., mielibyśmy czas, by się do niego przygotować – zaznaczył Krzysztof Peda. W jego opinii system powinien orzec człowieka, a potem dopuszczać korekty w powiązaniu z jego bieżącą sytuacją, być procesem. Orzekany nie powinien zaczynać od początku za każdym nowym orzeczeniem.
Czytaj też w LEX: Asystencja osobista jako element konstytucyjnej ochrony praw jednostki >
Jak utrzymać system orzeczniczy
Prof. Monika Raulinajtys-Grzybek podkreśla, że nowy system orzeczniczy musi być możliwy nie tylko do wdrożenia, ale też do utrzymania. – W dzisiejszej sytuacji finansów publicznych to warunek, który ma bardzo duże znaczenie. Fakt, że ustawa o asystencji dopiero teraz będzie wdrażana, to konsekwencja bardzo gorzkich i trudnych negocjacji z Ministerstwem Finansów. Dopiero gdy udało się uzyskać konsensus, jest możliwość jej wejścia w życie. Więc czy tego chcemy, czy nie, finanse determinują zakres wsparcia, który możemy mieć w systemie – zaznacza. Dodaje, że dobry system to jest taki system, który maksymalizuje wartość, czyli ze środków publicznych trafia taka wartość wsparcia, która maksymalnie odpowiada na potrzeby wsparcia. Ma być dostosowany do warunków finansowych i organizacyjnych, które sprawią, że orzekanie nie będzie np. przeciągało się w czasie i nie będzie doświadczeniem upokarzającym.
Zobacz również: Ustawa o asystencji osobistej idzie do podpisu prezydenta >>
Trwają konsultacje społeczne na temat modelu orzekania o niepełnosprawności >>
Do końca roku potrwają konsultacje społeczne dotyczące nowego modelu orzekania o niepełnosprawności, który powstaje w ramach projektu unijnego. Warsztaty odbywają się online i stacjonarnie. Projekt „Przebudowa modelu orzekania o niepełnosprawności” realizuje Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej we współpracy z organizacjami pozarządowymi. Na warsztaty można zapisać się tutaj.
