W obecnym stanie prawnym sprawę świadczeń dla wdów i wdowców po śmierci współmałżonka regulują przepisy ustawy z 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, które stanowią, że po śmierci jednego z małżonków – np. męża, żona decydująca się na przejęcie świadczeń po zmarłym mężu otrzymuje tylko 85 procent należnych mu środków. Musi ona jednak zrezygnować ze swoich wcześniejszych świadczeń.

Zła sytuacja wdów i wdowców

Osoby, które posiadają niskie uposażenia emerytalne, a zostają samotne, przeżywają prawdziwy dramat. Dotychczas dwuosobowe gospodarstwo emerytów, które radziło sobie finansowo, po śmierci jednego ze współmałżonków popada w nędzę. Po uregulowaniu podstawowych należności, takich jak: opłata za mieszkanie, prąd, gaz czy telefon, zostaje niewiele (niekiedy ledwie kilkadziesiąt złotych) na żywość, nie mówiąc już o innych potrzebach – alarmuje posłanka PiS Barbara Bubula i pyta, czy Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej zauważa ten problem i planuje w tym zakresie jakieś zmiany.

Stanowisko ministerstwa nie pozostawia wdowom i wdowcom żadnej nadziei na zmianę – obecne regulacje prawne w zakresie zasad nabywania prawa do renty rodzinnej są dostosowane nie tylko do istoty systemu zabezpieczenia społecznego, ale również do sytuacji Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz możliwości budżetu państwa, który w określonym zakresie dotuje wydatki na świadczenia z systemu ubezpieczeń społecznych. W związku z tym Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej nie rozważa zmiany obowiązujących rozwiązań.

Renta rodzinna

Podsekretarz stanu w Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej Marcin Zieleniecki wyjaśnia, że tworząc powszechny system ubezpieczeń społecznych ustawodawca przewidział stosowne zabezpieczenie członków rodziny osoby zmarłej, do których utrzymania osoba ta przyczyniała się do chwili śmierci. Świadczeniem mającym na celu zapewnienie środków pieniężnych po śmierci ubezpieczonego tym spośród członków rodziny, którzy wraz z jego śmiercią utracili żywiciela, jest renta rodzinna – świadczenie wypłacane w przypadku wystąpienia ryzyka ubezpieczeniowego, jakim jest śmierć żywiciela rodziny, której konsekwencję stanowi utrata bądź pomniejszenie środków utrzymania. Instytucja renty rodzinnej ma zatem majątkowy i zarazem alimentacyjny charakter.

Trzeba podkreślić, że renta rodzinna stanowi odrębne świadczenie z systemu ubezpieczeń społecznych, wtórne w stosunku do prawa do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy, które przysługiwało lub przysługiwałoby zmarłemu. A to oznacza, że nabycie renty rodzinnej nie stanowi przeniesienia świadczenia po zmarłym na rzecz członka jego rodziny, co oznaczałoby faktyczne dziedziczenie emerytury lub renty po zmarłym. Jest to nabycie prawa do odrębnego świadczenia o charakterze alimentacyjnym, którego funkcją jest kompensacja zmniejszonych lub utraconych dochodów, jakie zapewniał zmarły swojej rodzinie i bliskim. Z kolei wysokość świadczenia jest efektem wypracowania stażu ubezpieczeniowego przez nieżyjącego członka rodziny i konsekwencją opłacania przez niego składek na ubezpieczenia społeczne.

Podstawową funkcją renty rodzinnej jest zatem czasowe zapewnienie środków egzystencji rodzinie zmarłego, którą utrzymywał, przede wszystkim jego dzieciom. W stosunku do wdów ustawodawca przyjął ogólną zasadę, że powinny one same zapewnić sobie środki utrzymania własną pracą. Zasada ta jest złagodzona jedynie ze względu na szczególne okoliczności, tj. wiek lub niezdolność do pracy oraz wychowywanie dziecka (niepełnoletniego lub całkowicie niezdolnego do pracy) uprawnionego do renty rodzinnej. Każda wdowa ma prawo do uzyskania renty rodzinnej z tytułu śmierci współmałżonka, o ile spełnia określone w ustawie kryteria, bez względu na to, czy sama opłacała składki do systemu ubezpieczeń społecznych. Takie same warunki w zakresie prawa do renty rodzinnej dotyczą wdowców.

Zbieg świadczeń

W przypadku nabycia przez wdowę prawa do renty rodzinnej oraz prawa do własnej emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy, zastosowanie znajdują przepisy dotyczące zbiegu świadczeń. Nadrzędną zasadą obowiązującą w polskim systemie ubezpieczeń społecznych jest niełączenie prawa do świadczeń z różnych tytułów, które chronią ściśle określone sytuacje życiowe (ryzyka ubezpieczeniowe). W związku z tym, w razie nabycia prawa do emerytury z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez osobę uprawnioną do renty rodzinnej, Zakład Ubezpieczeń Społecznych wypłaci tylko jedno świadczenie. Małżonek może wybrać własną emeryturę bądź rentę rodzinną po zmarłym mężu/żonie. W przypadku niedokonania wyboru, organ rentowy sam podejmie decyzję, kierując się wysokością świadczeń. Pierwszeństwo będzie przysługiwało wyższemu z nich.