Nowy projekt ustawy regulującej działalność Państwowej Inspekcji Pracy został uchwalony w dniu 11 marca 2026 r. Prezydent RP podpisał nowelizację ustawy, kierując ją równocześnie do Trybunału Konstytucyjnego w trybie kontroli następczej. Przepisy wejdą w życie 8 lipca 2026 r.
Ustawodawca zaproponował zmiany względem przepisów zawartych w poprzednim projekcie, które nieco złagodziły najbardziej restrykcyjne elementy, doprecyzowały procedury oraz wprowadziły większe gwarancje dla pracodawców.
Czytaj również: Wyniki kontroli PIP nie będą dowodem w postępowaniu?>>
Główny grzech nowelizacji
Zasadniczy grzech nowelizacji nie leży nawet w nowelizacji, ale w źródle problemu, a mianowicie nieprecyzyjnej definicji stosunku pracy. Co więcej, nowelizacja nie rozstrzygnęła również co w przypadku, gdy dana relacja wykazuje cechy stosunku pracy i umowy cywilnoprawnej. W praktyce rynkowej tylko część stosunków prawnych jest jednoznaczna, tzn. gdzie bez wątpienia można wskazać, że strony bezprawnie stosują umowę cywilnoprawną zamiast stosunku pracy. Duża część stosunków to są takie relacje, gdzie te elementy się mieszają i przenikają, np. w zakresie miejsca pracy bliżej do relacji pracowniczej, a w zakresie czasu pracy i rozliczania – bliżej jest do relacji cywilnoprawnej. Sąd Najwyższy w szeregu orzeczeń stwierdza, że w przypadku relacji o mieszanym charakterze należy badać czy przeważają elementy stosunku pracy, czy umowy cywilnoprawnej oraz że należy brać pod uwagę wolę stron. Tyle w teorii, a w praktyce oznacza to, że o stosunku pracy decyduje pogląd danego sędziego. Dla niektórych sądów pełna swoboda w zakresie czasu pracy dyskwalifikuje stosunek pracy, a dla innych nie. Jedne sądy nadają woli stron pierwszorzędne znaczenie, inne nie.
Czytaj w LEX: Zmiany w PIP. Nowe uprawnienia inspekcji pracy >
Nowelizacja ustawy o PIP ten stan dodatkowo komplikuje, albowiem teraz to inspektorzy będą kolejnymi w tej układance do decydowania o stosunku pracy. Będą to robić w trybie uproszczonym, tj. samodzielnie wydawać decyzje administracyjne, a nie jak jest to obecnie występować do sądu z powództwem o przekształcenie. Inspekcja pracy jest powołana od ochrony pracy i pracowników, co poniekąd determinuje sposób działania. Na sądy Państwo nie nakłada takich powinności co sprzyja większemu obiektywizmowi.
Inspektorom pracy w polskim systemie prawnym bliżej do prokuratorów - tak jak prokuratorzy ścigają naruszenia, stawiają przed sądem, ale ostatecznie decyduje sąd. Obecna nowelizacja to tak jakby prokuratorom dać prawo wydawania wyroków. I co z tego, że można się odwołać do sądu, skoro to obywatel będzie musiał udowadniać „niewinność”.
Zobacz też procedurę w LEX: Pierwsza kontrola mikro, małych i średnich pracodawców >
Państwo powinno działać tak - co zresztą potwierdzał wielokrotnie Trybunał Konstytucyjny, że jeżeli zmienia sytuacje prawną obywatela, to musi wykazać te przesłanki i je udowodnić przed sądem. Zatem właściwy system to taki, że PIP występuje do sądu i udowadnia, że umowa cywilnoprawna jest umową o pracę. Tymczasem PIP ma od wielu lat uprawnienie do wytaczania powództw o ustalenie stosunku pracy do sądu pracy - z instrumentu tego korzystała jednak niezwykle rzadko. Prawidłowo nowelizacja powinna wzmacniać instrument powództwa, bo nie ulga wątpliwości, że należy zwalczać narzucanie pracownikom stosunku pracy, a nie wprowadzać władcze decyzje administracyjne i na obywateli przerzucać udawadniania „niewinności”.
Jak szkodliwe potrafią być takie decyzje pokazuje praktyka ZUS. ZUS bowiem ma uprawnienie do wydawania decyzji i przekształcenia umów na gruncie ubezpieczeń społecznych. Od decyzji oczywiście można się odwołać do sądu. Wielu obywateli jednak czy z obawy czy z braku środków nie odwołuje się od decyzji, które w ten sposób pozostają w obrocie prawnym.
Czytaj też w LEX: Przewodnik po zmianach w prawie pracy 2026 r. >
Oczywiście decyzje są szybsze niż wyroki i niejako zrzucają problem z organu na obywatela. To nie organ musi się męczyć przed sądem z udowodnianiem, że obywatel naruszył prawo stosując umowę cywilnoprawną po prostu wydaje decyzje i od tego momentu to jest problem obywatela.
Decyzja o przekształceniu w umowę o pracę
Jeżeli w toku kontroli okręgowy inspektor pracy stwierdzi, że ma do czynienia ze stosunkiem pracy może:
- wydać decyzję administracyjną reklasyfikującą daną umowę w stosunek pracy lub
- wnieść pozew o ustalenie istnienia lub treści stosunku pracy.
Inspektor powinien uwzględnić wolę stron tego stosunku, przy czym nie może ona być sprzeczna z przepisami prawa pracy, zasadami współżycia społecznego, ani nie może zmierzać do obejścia prawa. Badanie woli stron ma na celu ustalenie, czy strony świadomie wybrały formę współpracy, czy forma ta była wymuszona lub pozorna. Najważniejsze w tym kontekście jest zbadanie faktycznego wykonywania umowy. Powyższe oznacza, że nawet jeżeli obie strony stosunku chciały zawrzeć umowę cywilnoprawną i doszło do jej podpisania, to inspektor może uznać, że występuje stosunek pracy, jeżeli spełnia on cechy stosunku pracy, jak: podporządkowanie, wykonywanie pracy pod kierownictwem, określenie godziny i miejsca pracy, a także braki ryzyka po stronie pracownika.
Należy podkreślić, że w przypadku wydania przez inspektora pracy decyzji o reklasyfikacji, rozstrzyga on w szczególności o: oznaczeniu stron umowy o pracę, jej rodzaju i dacie zawarcia, a także miejscu jej wykonywania, wymiarze czasu pracy, czy rodzaju pracy. Ponadto w decyzji inspektor pracy rozstrzyga też o wysokości wynagrodzenia za pracę. Przy wydawaniu decyzji inspektor uwzględnia stan faktyczny, jaki istnieje w momencie kontroli.
W przypadku, gdy inspektor w toku kontroli natknie się na braki co do określonych danych, wówczas w decyzji odpowiednio je określi. W sytuacji niemożności ustalenia:
- rodzaju umowy – wskazuje umowę na czas nieokreślony;
- miejsca wykonywania pracy – wskazuje siedzibę pracodawcy;
- wymiaru czasu pracy – wskazuje pełny wymiar czasu pracy;
- wynagrodzenia za pracę – wskazuje minimalne wynagrodzenie za pracę.
Czytaj też w LEX: Przekształcanie przez PIP umów cywilnoprawnych w umowę o pracę - konsekwencje dla pracodawcy >
W szczególnych przypadkach, m.in. przy uznaniu, że konieczne jest ustalenie istnienia lub treści stosunku pracy za okres wcześniejszy inspektor pracy może wnieść powództwo o ustalenie stosunku pracy. Istotne jest, że w przypadku skierowania sprawy do sądu, inspektorzy pracy nie wydają decyzji w zakresie objętym powództwem.
Procedura odwołania od decyzji
Każdej ze stron przysługuje odwołanie od decyzji, która reklasyfikuje umowę cywilnoprawną w stosunek pracy. Natomiast co do decyzji, której nadany został rygor natychmiastowej wykonalności, strona może dodatkowo zaskarżyć zażaleniem również samo postanowienie o nadaniu rygoru natychmiastowej wykonalności.
Strona może wnieść odwołanie do sądu rejonowego (sądu pracy) właściwego ze względu na miejsce wykonywania pracy ustalonej w decyzji. Odwołanie wnosi się w terminie miesiąca od jej doręczenia za pośrednictwem okręgowego inspektora pracy. W przypadku, gdy okręgowy inspektor pracy uzna odwołanie wniesione przez stronę za słuszne, dysponuje możliwością zmiany lub uchylenia zaskarżonej decyzji. Natomiast w przypadku nieuznania odwołania okręgowy inspektor pracy przekazuje niezwłocznie odwołanie wraz z aktami sprawy oraz stanowiskiem dotyczącym odwołania do sądu, nie później niż w terminie miesiąca od wniesienia odwołania.
Skutki decyzji
Co istotne, za datę zawarcia umowy o pracę uznaje się datę wydania decyzji o reklasyfikacji umowy cywilnoprawnej na umowę o pracę. Inspektor nie będzie zatem w decyzji zmieniał klasyfikacji umowy zlecenie, b2b czy o dzieło za okres sprzed decyzji.
Pierwotny projekt ustawy zakładał, że decyzji wydanej przez inspektora PIP będzie nadany rygor natychmiastowej wykonalności. W uchwalonej ustawie ustawodawca złagodził tę regulację odchodząc od nadawania rygoru natychmiastowej wykonalności dla każdej decyzji o reklasyfikacji umowy cywilnoprawnej w umowę o pracę. Według ustawy rygor natychmiastowej wykonalności stosuje się jedynie do osób które objęte są szczególną ochroną przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem umowy o pracę, czyli m.in. wobec kobiet w ciąży, osób w wieku przedemerytalnym czy też działaczy związkowych.
Czytaj też w LEX: Program kontroli PIP 2026 – kogo i co sprawdzi inspekcja? >
Decyzja od dnia wydania wywołuje skutki prawne, jakie wiążą się ze stwierdzeniem istnienia stosunku pracy, co przekłada się na stosowanie przepisów prawa pracy, podatkowego i ubezpieczeń społecznych. Natomiast konsekwencje jakie przepisy w wymienionych obszarach wiążą ze stwierdzeniem stosunku pracy stają się wykonalne po upływie terminu do wniesienia odwołania od decyzji okręgowego inspektora pracy lub po uprawomocnieniu się orzeczenia sądu.
Przykład: Przemysław pracuje dla spółki A na podstawie umowy B2B. Inspektor w dniu 1 sierpnia 2026 r. wyda decyzję o reklasyfikacji stosunku cywilnoprawnego w umowę o pracę. Decyzja zostanie doręczona stronom w tym samym dniu. Skutku podatkowe i składkowe stają się wykonalne w zależności od tego czy spółka się odwoła czy nie w następujący sposób:
- Brak odwołania – decyzja staje się wykonalna z upływem 1 września 2026 r. (miesiąc po 1 sierpnia 2026 r.)
- Spółka się odwołała – decyzja staje się wykonalna po prawomocnym wyroku sądu w tej sprawie, w przypadku procesu dwuinstancyjnego może to być za 2-3 lata.
Czytaj również: Odmienne decyzje PIP i ZUS? Konieczne przepisy kolizyjne>>
Co jeżeli PIP i ZUS się nie zgadzają
Podobne do reklasyfikacji umów przez PIP rozwiązanie funkcjonuje już w obrocie prawnym. ZUS w drodze decyzji ma prawo ustalić, że dany stosunek jest stosunkiem pracy w ramach postępowania o ustalenie tytułu ubezpieczenia a dokładnie ma prawo uzna, że przychód z umowy nie jest przychodem z umowy cywilnoprawnej, a z umowy o prace. Ten niuans prawniczy będzie miał znaczenie w dalszej części.
Z tym, że PIP i ZUS działają niezależnie i w oparciu o różne przepisy. PIP ocenia stosunek prawny pod kątem prawa pracy, a ZUS ocenia go pod kątem ubezpieczeń społecznych. Każdy organ prowadzi własne postępowanie pod kątem oceny danego stosunku i wydaje własne rozstrzygnięcia.
Czytaj też w LEX: Przegląd projektów rozporządzeń i ustaw z zakresu prawa pracy >
Zgodnie z nowelizacją decyzja od dnia jej wydania wywołuje skutki prawne, jakie wiążą się ze stwierdzeniem istnienia stosunku pracy, na gruncie przepisów prawa pracy, prawa podatkowego, ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego oraz obowiązkowych wpłat na fundusze, o których mowa w odrębnych przepisach. Przepis ten sugeruje, że ZUS jest związany prawomocną decyzją PIP. Co jednak, gdy zanim decyzja PIP stanie się prawomocna ZUS wyda decyzję odmienną i ta się uprawomocni? Nie wydaje się, by sąd rozstrzygający odwołanie od decyzji PIP był związany nawet prawomocną decyzją ZUS skoro ta formalnoprawnie nie dotyczy przekształcenia umowy a jedynie zakwalifikowanie przychodu na potrzeby ubezpieczeń społecznych. W tym zakresie nowelizacja nie wprowadza żadnych przepisów kolizyjnych, a zatem może dojść do sytuacji, że w ocenie PIP umowa jest umową o pracę, a w ocenie ZUS na gruncie ubezpieczeń społecznych, jest umową B2B. Nie jest to problem tylko teoretyczny - dla przykładu, jeżeli kobieta w okresie macierzyństwa wniesie o przekształcenie B2B w umowę o pracę, to pewnie PIP ją wesprze - jeżeli będzie to jednak oznaczać wyższy zasiłek macierzyński wówczas może się zdarzyć, że ZUS będzie zainteresowany wydaniem decyzji o utrzymaniu B2B w mocy.
Nowelizacja ujawnia zatem swój kolejny absurd, a mianowicie o charakterze stosunku prawnego mogą władczo wypowiedzieć się 2 organy administracji publicznej i te 2 organy mogą wypowiedzieć się zgoła odmiennie. Co nie ulega wątpliwości przedsiębiorców i pracobiorców czeka ciekawy czas.
Czytaj też w LEX: Zasady ustalania stażu pracy w 2026 r. >
Łukasz Chruściel, radca prawny, partner w kancelarii CSP
Klementyna Lisiecka, radczyni prawna, prawniczka w kancelarii CSP
