Ograniczony zakres nadzoru regulacyjnego nad rynkiem krytpoaktywów nie oznacza braku ochrony cywilnoprawnej. Polski konsument może wytoczyć powództwo przeciwko zagranicznemu CASP-owi przed sądem w Polsce. Postanowienia regulaminu ograniczające tę właściwość są wobec konsumenta bezskuteczne, niezależnie od ich treści – piszą Maciej Grzegorczyk i Przemysław Sulecki, prawnicy z Kanga Exchange EU.
Rozporządzenie MiCA ujednoliciło zasady świadczenia usług w zakresie kryptoaktywów w całej Unii Europejskiej. Polski klient może dziś swobodnie korzystać z usług dostawcy licencjonowanego na Łotwie (np. Kanga Exchange EU), Malcie (np. OKX), w Austrii (np. Bybit) czy w innym państwie członkowskim. Nie może natomiast obecnie skorzystać z usług podmiotu mającego zezwolenie wydane w Polsce, ponieważ krajowa ustawa wdrażająca MiCA nadal nie została uchwalona. W praktyce relacja polskiego inwestora z rynkiem kryptoaktywów niemal zawsze ma charakter transgraniczny, a spory z platformami rozstrzygają się w oparciu o przepisy więcej niż jednej jurysdykcji.
Podmiot posiadający zezwolenie CASP (Crypto-Asset Service Provider; dostawcy usług w zakresie kryptoaktywów) wydane w innym państwie członkowskim może świadczyć usługi w Polsce na zasadzie tzw. paszportyzacji, bez konieczności uzyskiwania odrębnego zezwolenia krajowego. Nie oznacza to jednak, że Komisja Nadzoru Finansowego sprawuje nadzór nad taką działalnością. System nadzorczy MiCA opiera się bowiem na zasadzie państwa macierzystego, a pełną kompetencję nadzorczą wobec danego CASP-a posiada wyłącznie organ nadzoru państwa, w którym udzielono zezwolenia.
Kompetencje państwa przyjmującego są znacznie ograniczone. KNF nie ma możliwości cofnięcia licencji ani nałożenia bezpośrednich sankcji na podmiot działający w Polsce w ramach paszportyzacji. Może jedynie zawiadomić regulatora macierzystego o naruszeniach przepisów o charakterze ogólnym lub dotyczących bezpieczeństwa inwestorów. Formalnie KNF wciąż nie dysponuje też krajową podstawą prawną pozwalającą na pełną realizację nawet tych ograniczonych uprawnień.
Ograniczony zakres nadzoru regulacyjnego nie oznacza braku ochrony cywilnoprawnej. W relacjach z klientami będącymi konsumentami zastosowanie znajduje prawo państwa ich miejsca zwykłego pobytu, co wynika z rozporządzenia Rzym I. Analogicznie kształtuje się kwestia jurysdykcji: na podstawie rozporządzenia Bruksela I bis polski konsument może wytoczyć powództwo przeciwko zagranicznemu CASP-owi przed sądem właściwym dla jego miejsca zamieszkania w Polsce. Postanowienia regulaminu ograniczające tę właściwość są wobec konsumenta bezskuteczne, niezależnie od ich treści.
MiCA nakłada na każdego CASP-a obowiązek posiadania bezpłatnej, dostępnej dla klientów procedury reklamacyjnej. Jest to podstawowy i zwykle najszybszy instrument dochodzenia roszczeń w razie nieprawidłowości w działaniu platformy. W przypadku nieuwzględnienia reklamacji klient może skierować skargę do organu nadzoru państwa macierzystego danego CASP-a, a nie do KNF. Trzeba jednak mieć świadomość zakresu jego kompetencji: nie rozstrzyga on indywidualnych roszczeń cywilnoprawnych, a jedynie ocenia, czy dostawca usług naruszył ciążące na nim obowiązki regulacyjne wynikające z MiCA.
Klienci niezainteresowani bezpośrednim wejściem na drogę sądową mogą skorzystać z unijnej sieci FIN-NET. Nie obejmuje ona jeszcze bezpośrednio kwestii kryptoaktywów, ale często można z niej skorzystać w zakresie usług płatniczych towarzyszących usługom kryptoaktywów.
Alternatywą jest zwrócenie się do odpowiednika polskiego rzecznika finansowego w państwie macierzystym danego dostawcy, choć instytucja ta nie funkcjonuje we wszystkich państwach członkowskich. Możliwe jest też zwrócenie się do Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, który w Polsce działa aktywnie. Jeśli te ścieżki zostaną wyczerpane, konsumentowi pozostaje droga sądowa, z zachowaniem zasad dotyczących prawa i sądu właściwego opisanych wyżej.
Istotnym, choć rzadziej omawianym elementem ochrony wprowadzonym przez MiCA jest obowiązek segregacji środków klientów od majątku własnego CASP-a, nabierający szczególnego znaczenia w przypadku niewypłacalności dostawcy usług. W razie upadłości CASP-a środki klientów nie wchodzą do masy upadłości podlegającej podziałowi między wierzycieli na zasadach ogólnych. Zgodnie z wysokością posiadanych sald powinni oni otrzymać zwrot przysługujących im kryptoaktywów, a same środki są wyłączone spod egzekucji prowadzonej przeciwko dostawcy usług.
Wprowadzenie MiCA podniosło poziom bezpieczeństwa obrotu na unijnym rynku kryptoaktywów, co wiąże się jednak z kosztami po stronie dostawców usług, związanymi w szczególności z obowiązkowymi audytami cyberbezpieczeństwa oraz rozbudowanym compliance. W konsekwencji obsługa klientów przez podmioty działające w unijnym reżimie regulacyjnym bywa droższa niż w przypadku platform spoza Unii, nierzadko niepodlegających porównywalnym wymogom audytowym ani analogicznym, bieżącym kosztom regulacyjnym.
Na koniec chcielibyśmy przedstawić przykładowe sporne sytuacje między klientami a dostawcami usług kryptoaktywów, których ocena prawna bywa zróżnicowana.
Regulacja MiCA w istotny sposób uporządkowała zasady funkcjonowania rynku kryptoaktywów w Unii Europejskiej, nie zniwelowała jednak w pełni asymetrii między polskim inwestorem a zagranicznym dostawcą usług. Skuteczne dochodzenie roszczeń wymaga zrozumienia, że nadzór regulacyjny i ochrona cywilnoprawna stanowią dwa odrębne mechanizmy. Mimo ograniczonych kompetencji nadzorczych KNF wobec podmiotów działających w Polsce w ramach paszportyzacji, polski konsument zachowuje pełną możliwość korzystania z ochrony polskiego prawa cywilnego oraz polskich sądów, a wprowadzony przez MiCA obowiązek segregacji środków klientów stanowi dodatkowe zabezpieczenie na wypadek niewypłacalności dostawcy usług.
Autorzy:
Maciej Grzegorczyk, radca prawny i doradca podatkowy, Kanga Exchange EU
Przemysław Sulecki, head of marketing i prawnik, Kanga Exchange EU
