1. Ramy prawne

Zasady odbywania rezydentury oraz status prawny lekarza rezydenta określa ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty – dalej u.z.l.l.d. – oraz wydane na jej podstawie rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 2 stycznia 2013 r. w sprawie specjalizacji lekarzy i lekarzy dentystów – dalej r.s.l.l.d. Lekarz odbywa specjalizację w ramach rezydentury lub w innych formach wskazanych w ustawie o zawodach lekarza i lekarza dentysty.

Zgodnie z art. 16h ust. 1 u.z.l.l.d. lekarz rezydent odbywa szkolenie specjalizacyjne na podstawie umowy o pracę zawartej z podmiotem prowadzącym szkolenie specjalizacyjne na czas określony w programie specjalizacji. Zatem mamy do czynienia z umową o pracę na czas określony programem rezydentury zawartą w celu doskonalenia zawodowego. Nadto lekarz rezydent może wykonywać czynności zawodowe w ramach umowy cywilnoprawnej (w szczególności dyżury objęte programem specjalizacji lub dyżury poza programem specjalizacji, o czym w dalszej części komentarza).

Stosownie natomiast do treści art. 16h ust. 2 u.z.l.l.d., lekarz, na swój wniosek, może również odbywać szkolenie specjalizacyjne, w ramach wolnych miejsc szkoleniowych, w podmiotach prowadzących szkolenie specjalizacyjne:

1) na podstawie umowy o pracę lub umowy cywilnoprawnej w wymiarze odpowiadającym wymiarowi pełnoetatowego zatrudnienia, zawartej z podmiotem prowadzącym szkolenie specjalizacyjne w danej dziedzinie medycyny, w której określa się tryb odbywania szkolenia specjalizacyjnego i zakres wzajemnych zobowiązań na czas trwania szkolenia specjalizacyjnego;

2) w ramach płatnego urlopu szkoleniowego udzielanego pracownikowi na czas trwania szkolenia specjalizacyjnego na podstawie odrębnych przepisów;

3) na podstawie umowy o pracę zawartej z innym podmiotem niż podmiot prowadzący szkolenie specjalizacyjne, zapewniającej realizację części programu specjalizacji w zakresie samokształcenia, szkolenia i uczestniczenia w wykonywaniu oraz wykonywanie ustalonej liczby określonych zabiegów lub procedur medycznych, pełnienie dyżurów medycznych, które lekarz jest obowiązany pełnić w czasie realizacji programu specjalizacji w czasie pracy dopuszczonym przepisami o działalności leczniczej i w ramach płatnych urlopów szkoleniowych udzielanych pracownikowi na czas niezbędny do zrealizowania pozostałej części programu w podmiocie prowadzącym szkolenie specjalizacyjne lub odpowiednio w podmiocie prowadzącym staż kierunkowy;

4) na podstawie umowy cywilnoprawnej o szkolenie specjalizacyjne, zawartej z podmiotem prowadzącym szkolenie specjalizacyjne, w której określa się szczegółowy tryb odbywania szkolenia specjalizacyjnego i zakres wzajemnych zobowiązań na czas jego trwania;

5) w ramach poszerzenia zajęć programowych stacjonarnych studiów doktoranckich o program specjalizacji odbywanej w tej samej jednostce, w dziedzinie zgodnej z kierunkiem tych studiów, i w ramach udzielonego urlopu szkoleniowego lub urlopu bezpłatnego, a po ukończeniu tych studiów - w trybie określonym w art. 16h ust. 1 lub ust. 2 pkt 1-4 u.z.l.l.d.

Przepisy dotyczące umowy o pracę na czas określony zawieranej z lekarzem rezydentem są przepisami szczególnymi w stosunku do przepisów ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy – dalej k.p., a wypowiedzenie tej umowy może nastąpić tylko z przyczyn, które uniemożliwiają szkolenie specjalizacyjne, wymienionych w rozporządzeniu w sprawie specjalizacji lekarzy i lekarzy stomatologów. W razie wypowiedzenia tej umowy bez wskazania przyczyny uzasadniającej jej rozwiązanie pracownikowi przysługują roszczenia określone w art. 56 w zw. z art. 59 k.p., tj. roszczenie o przywrócenie do pracy na poprzednich warunkach albo o odszkodowanie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 września 2005 r., I PK 5/05, LEX 196488).

Lekarz rezydent „zobowiązany jest do pracy w pełnym wymiarze godzin tak, jak lekarz zatrudniony na umowę o pracę, i ponadto do pełnienia dyżurów lub zamiennie do pracy zmianowej ewentualnie tzw. równoważnej. Przy czym, w warunkach uzyskania poszczególnych specjalizacji ujęty jest wymóg odbywania dyżurów, co przesądza o obowiązku ich odbywania, warunkując uzyskanie specjalizacji, między innymi, od spełnienia tego wymogu” 1 .

Zgodnie z art. 16i ust. 3 u.z.l.l.d. lekarzowi pełniącemu dyżur medyczny w ramach realizacji programu specjalizacji przysługuje wynagrodzenie na podstawie umowy o pełnienie dyżurów zawartej z podmiotem prowadzącym szkolenie specjalizacyjne lub staż kierunkowy. Z treści tego przepisu wynika obowiązek zawarcia ze specjalizującym się lekarzem dodatkowej umowy na pełnienie dyżurów medycznych realizowanych w ramach programu specjalizacji. Odbywanie tych dyżurów – ich czas i miejsce – jest uzgadnianie z kierownikiem specjalizacji.

Lekarz rezydent może też pełnić dyżury poza programem specjalizacji.

2.Zakres samodzielności zawodowej lekarza rezydenta

Wskazać należy, iż ustawa o zawodzie lekarza i lekarza dentysty nie ogranicza rezydenta w wykonywaniu zawodu lekarza. Zatem może on – tak jak inni lekarze – udzielać świadczeń zdrowotnych w formach przewidzianych prawem. Zgodnie z art. 2 ust. 1 u.z.l.l.d. „wykonywanie zawodu lekarza polega na udzielaniu przez osobę posiadającą wymagane kwalifikacje, potwierdzone odpowiednimi dokumentami, świadczeń zdrowotnych, w szczególności: badaniu stanu zdrowia, rozpoznawaniu chorób i zapobieganiu im, leczeniu i rehabilitacji chorych, udzielaniu porad lekarskich, a także wydawaniu opinii i orzeczeń lekarskich”.

 

\\\\\\\\\\\
\\\

Rezydent może pełnić dyżury medyczne poza programem specjalizacji. Artykuł 95 ust. 1 ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej nie wprowadza żadnych obostrzeń w tym zakresie (dyżur może pełnić każda osoba posiadająca wyższe wykształcenie medyczne).

\\\

Należy jednak mieć na uwadze, iż przystępując do wykonywania czynności zawodowych, lekarz „powinien legitymować się odpowiednią wiedzą i umiejętnościami. Te zaś lekarz nabywa, między innymi, w drodze odbywania specjalizacji. Nie oznacza to, że lekarz bez specjalizacji nie może wykonywać czynności lekarskich. Niemniej jednak wszelkie czynności wymagające wiedzy i umiejętności specjalistycznych lekarz może wykonywać pod warunkiem posiadania odpowiedniej specjalizacji” 2 .

Lekarz rezydent odbywający specjalizację pozostaje pod nadzorem kierownika specjalizacji.

Nadzór ten nie obejmuje czynności zawodowych wykonywanych przez lekarza rezydenta poza programem specjalizacji, np. dyżurów medycznych, które rezydent pełni poza programem specjalizacji (np. na SOR-ze).

W ramach sprawowanego nadzoru kierownik specjalizacji m.in.:

 ustala szczegółowy plan szkolenia specjalizacyjnego,

 konsultuje i ocenia proponowane i wykonywane przez lekarza badania diagnostyczne i ich interpretację, rozpoznanie choroby, sposoby leczenia, rokowania i zalecenia dla pacjenta,

 prowadzi nadzór nad wykonywaniem przez lekarza zabiegów diagnostycznych, leczniczych i rehabilitacyjnych objętych programem specjalizacji do czasu nabycia przez lekarza umiejętności samodzielnego ich wykonywania,

 uczestniczy w wykonywanym przez lekarza zabiegu operacyjnym albo stosowanej metodzie leczenia lub diagnostyki stwarzającej podwyższone ryzyko dla pacjenta, do czasu nabycia przez lekarza umiejętności samodzielnego ich wykonywania lub stosowania.

Nadzór kierownika specjalizacji nad wykonywaniem przez lekarza rezydenta zabiegów diagnostycznych, leczniczych i rehabilitacyjnych jest obligatoryjny do czasu nabycia przez lekarza umiejętności samodzielnego wykonywania nadzorowanych czynności.

Nadto, zgodnie z treścią § 15 ust. 1 r.s.l.l.d., kierownik specjalizacji m.in.:

 wyznacza lekarzowi pacjentów do prowadzenia;

 ustala harmonogram dyżurów, w porozumieniu z kierownikiem jednostki szkolącej, oraz decyduje o dopuszczeniu lekarza do samodzielnego pełnienia dyżuru;

 przeprowadza sprawdziany z nabytych przez lekarza umiejętności praktycznych.

 

\\\\\\\\\\\
\\\

Istnieje możliwość dopuszczenia rezydenta do samodzielnego wykonywania świadczeń zdrowotnych podczas dyżuru, po uprzednim wyrażeniu zgody przez kierownika specjalizacji. Do tego czasu dyżur powinien być pełniony pod nadzorem lekarza specjalisty.

\\\

3.Zakres odpowiedzialności lekarza rezydenta

Błędem w sztuce lekarskiej jest czynność (zaniechanie) lekarza w zakresie diagnozy i terapii niezgodna z nauką medycyny w zakresie dla lekarza dostępnym. Zaniedbania lekarza w zakresie obowiązków otoczenia chorego opieką oraz w zakresie organizacji bezpieczeństwa higieny i opieki nad chorym nie są błędem w sztuce lekarskiej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 1 kwietnia 1955 r., IV CR 39/54, OSNCK 1957, nr 1, poz. 7).

Zgodnie natomiast z wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 8 września 1973 r., I KR 116/72, „ustalenie błędu w sztuce lekarskiej zależy od odpowiedzi na pytanie, czy postępowanie lekarza w konkretnej sytuacji i z uwzględnieniem całokształtu okoliczności istniejących w chwili zabiegu, a zwłaszcza tych danych, którymi wówczas dysponował albo mógł dysponować, zgodne było z wymaganiami aktualnej wiedzy i nauki medycznej oraz powszechnie przyjętej praktyki lekarskiej”.

Wśród przesłanek odpowiedzialności cywilnej lekarza wymienia się: winę, szkodę oraz występujący między zawinionym postępowaniem lekarza a szkodą tzw. adekwatny związek przyczynowy. „Wina obejmuje zarówno element obiektywny (bezprawność), czyli naruszenie reguł prawidłowego postępowania, jak również subiektywny (przypisywalność) w postaci np. niedbalstwa czy lekceważenia obowiązków” 3 .

Z kolei w przypadku odpowiedzialności karnej muszą występować łącznie następujące przesłanki: błąd, negatywne następstwa dla zdrowia lub życia pacjenta (np. uszkodzenie ciała, spowodowanie śmierci), wina, a także związek przyczynowy między błędem a negatywnymi następstwami.

Zakres i zasady odpowiedzialności cywilnej lekarza rezydenta ulegają pewnym modyfikacjom w stosunku do odpowiedzialności pozostałych lekarzy, co jest związane z jego statusem prawnym i zależy od stopnia jego samodzielności. Ponadto – podobnie jak w przypadku pozostałych lekarzy – odpowiedzialność rezydenta wobec pacjenta inaczej kształtuje się w zależności od rodzaju umowy, na podstawie której wykonuje on świadczenia zdrowotne.

W przypadku umowy o pracę za szkodę odpowiada co do zasady pracodawca, a w przypadku umowy cywilnoprawnej – pracodawca solidarnie z lekarzem (lekarzami).

Jeżeli z lekarzem zawarta została umowa o pracę, to zgodnie z art. 120 k.p. za szkodę odpowiada jedynie pracodawca. Podmiot leczniczy może następnie dochodzić od lekarza kwoty wypłaconej pacjentowi tytułem odszkodowania, ale tylko do wysokości trzymiesięcznego wynagrodzenia tego pracownika. Jeżeli jednak lekarz wyrządził tę szkodę umyślnie, jest obowiązany do jej naprawienia w pełnej wysokości (art. 122 k.p.).

Inaczej wygląda sytuacja w przypadku dyżurów rezydenta pełnionych na podstawie umowy cywilnoprawnej. W takim przypadku lekarz rezydent w razie wyrządzenia pacjentowi szkody odpowiada solidarnie z podmiotem leczniczym, z którym łączy go umowa cywilnoprawna. A zatem pacjent może według swojego wyboru żądać odszkodowania od podmiotu leczniczego i lekarza łącznie bądź też od każdego z nich z osobna.

Zakres odpowiedzialności lekarza rezydenta zależy też od tego, czy wykonuje czynności samodzielnie, czy też pozostaje pod nadzorem innego lekarza.

Do kierownika specjalizacji należy ocena zdolności rezydenta do samodzielnego wykonywania powierzonych mu czynności. „Samodzielność zaś oznacza pełną odpowiedzialność za dokonane lub zaniechane czynności. Natomiast w okresie, kiedy lekarz rezydent nie legitymuje się jeszcze samodzielnością, kierownik specjalizacji lub lekarz kierujący stażem ponosi odpowiedzialność za czynności dokonane pod jego nadzorem, chyba że lekarz rezydent w sposób oczywisty przyczynił się do powstania szkody na rzecz pacjenta, nie dochowując należytej staranności w wykonywaniu powierzonego zadania” 4 .

Poza odpowiedzialnością odszkodowawczą lekarz rezydent – podobnie jak pozostali lekarze – ponosi odpowiedzialność karną w przypadku stwierdzenia związku przyczynowego między jego zachowaniem uznanym za błąd w sztuce medycznej a negatywnymi skutkami dla zdrowia i życia pacjenta 5 .

Warto w tym miejscu przytoczyć wyrok Sądu Okręgowego w Białymstoku z dnia 1 sierpnia 2014 r., VIII Ka 61/14 6 , dotyczący odpowiedzialności karnej lekarza rezydenta. Sąd Okręgowy uznał lekarkę odbywającą rezydenturę za winną naruszenia dyspozycji przepisu art. 160 § 3 w zw. z art. 160 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny – dalej k.k. – i przepisy te przyjął za podstawę jej skazania. Zgodnie z art. art. 160 § 2 k.k., jeżeli na sprawcy ciąży obowiązek opieki nad osobą narażoną na niebezpieczeństwo, podlega karze pozbawienia wolności od trzech miesięcy do lat pięciu. Natomiast zgodnie z art. 160 § 3 k.k., jeżeli sprawca powyższego czynu działa nieumyślnie, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.

Sprawa dotyczyła lekarki rezydentki, która pełniąc dyżur na oddziale w szpitalu, była „odpowiedzialna za rzetelne wykonywanie czynności związanych z przebiegiem porodu u pacjentki M. G., w szczególności nadzorowaniem jego postępu i zgłaszaniem wszelkich nieprawidłowości lekarzowi nadzorującemu”. Jak uzasadnił sąd, „oskarżona K. M. podczas wykonywania czynności medycznych, związanych z przebiegiem porodu u M. G., nie dołożyła należytej staranności, a ujmując powyższe na gruncie prawa karnego – nie zachowała ostrożności wymaganej w danych okolicznościach, nie uwzględniając okoliczności dotyczących całości sytuacji położniczej, w tym postępu porodu, opóźniła zabieg cięcia cesarskiego, czym naraziła J. G. na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu. Opóźnienie zabiegu wiązało się z brakiem zainteresowania, nadzoru i opieki nad rodzącą przez K. M. w kluczowych momentach dla zaistnienia czynu”.

W uzasadnieniu podkreślono, iż lekarz ma obowiązek wykonywać zawód zgodnie ze wskazaniami aktualnej wiedzy medycznej, dostępnymi mu metodami i środkami zapobiegania, rozpoznawania i leczenia chorób, zgodnie z zasadami etyki zawodowej oraz z należytą starannością. Natomiast „sposób wykonywania przez oskarżoną czynności medycznych nie był prawidłowy i z pewnością od odpowiedzialności karnej za zarzucanej jej przestępstwo nie może w żaden sposób ekskulpować fakt, że jako lekarz rezydent działała pod nadzorem innego lekarza, ponieważ była co najmniej zobowiązana do opieki nad znajdującymi się na jej Oddziale pacjentkami”. Zatem w omawianym przypadku lekarza nie uchronił przed odpowiedzialnością karną fakt, iż odbywał rezydenturę, a podczas dyżuru pozostawał pod nadzorem lekarza specjalisty.

Przykłady

Jeżeli lekarz rezydent przyjmuje pacjentów w poradni specjalistycznej bez bezpośredniego nadzoru lekarza specjalisty, to „odpowiedzialność będzie ponosił podmiot leczniczy z uwagi na błąd w organizacji pracy. Jeżeli natomiast nieobecność lekarza specjalisty nie jest efektem zaniedbania organizacyjnego, tylko wynika z lekceważenia swoich obowiązków przez tego lekarza, odpowiedzialność poniesie również podmiot leczniczy, ale będzie mógł domagać się od lekarza specjalisty regresu, którego wysokość będzie zależała od formy zatrudnienia oraz winy umyślnej. Lekarz rezydent w takiej sytuacji nie ma obowiązku pełnienia czynności medycznych, chyba że kierownik specjalizacji uznał go za kompetentnego do samodzielnych działań” 7 .

W przypadku gdy lekarz rezydent pełni dyżur na podstawie umowy cywilnoprawnej, np. na SOR-ze, bez dopuszczenia go do samodzielnego pełnienia dyżuru przez kierownika specjalizacji, „odpowiedzialność będzie spoczywała zarówno na lekarzu rezydencie, jak i podmiocie prowadzącym działalność leczniczą, który jako profesjonalista jest odpowiedzialny za staranną weryfikację osób (a szczególnie ich kwalifikacji), za pomocą których wykonuje działalność” 8 .

Jeśli lekarz rezydent pełni dyżur na podstawie umowy cywilnoprawnej pod nadzorem lekarza specjalisty, „odpowiedzialność ponosi, zarówno podmiot leczniczy, jak i obaj lekarze, przy czym, w określonych sytuacjach, podmiotowi leczniczemu będzie przysługiwał regres względem lekarzy w pełnej wysokości” 9 .

W niniejszym komentarzu przedstawiono ogólne zasady odpowiedzialności lekarzy rezydentów, jednakże każdy przypadek należy rozpatrywać indywidualnie, bowiem mogą zachodzić dodatkowe okoliczności, które zaważą na tym, czy i ewentualnie jaką odpowiedzialność będzie ponosił w danym przypadku lekarz rezydent.

Ibidem.

3 W. Robaczyński, Błąd w sztuce medycznej jako podstawa odpowiedzialności odszkodowawczej, https://www.prawo.pl/zdrowie/blad-w-sztuce-medycznej-jako-podstawa-odpowiedzialnosci-odszkodowawczej,237156.html.

4 A. Wnukiewicz-Kozłowska, Lekarze rezydenci...

5 M. Wolińska, Odpowiedzialność karna lekarza za błąd w sztuce medycznej, Prok. i Pr. 2013, nr 5.

7 A. Wnukiewicz-Kozłowska, Lekarze rezydenci...

Ibidem.

Ibidem.