W analizie przedstawiono podmioty uprawnione do pobierania krwi i formalne zasady jej pobierania. Analiza nie dotyczy problematyki pobierania krwi na zawartość alkoholu, będącej przedmiotem innych analiz w serwisie, a także krwiodawstwa.

1. Wprowadzenie
Krew stanowi niezbędny do życia płyn ustrojowy. Zawiera wiele różnych składników i posiada właściwości, bez których utrzymanie biologicznych funkcji człowieka byłoby niemożliwe. Krew jest specyficznym rodzajem tkanki łącznej, krążącej zarówno w naczyniach krwionośnych, jak i w obrębie jamy ciała. Jako jedyna tkanka występuje w stanie płynnym. Płynność umożliwia przenikanie innych tkanek, przez co dociera niemal do każdego zakątka ludzkiego organizmu. Dlatego wszelkie zmiany składu krwi i jej choroby oddziałują na funkcjonowanie całego organizmu, ale również niedomagania (niewydolność) poszczególnych narządów mają wpływ na zmianę składu krwi. W organizmie przeciętnego dorosłego człowieka znajduje się jej 5–5,5 litra. Jest ona mieszaniną płynnego osocza oraz zawieszonych w nim krwinek. Osocze jest płynną częścią krwi, stanowiącą 55% jej objętości, natomiast pozostałą przestrzeń krwi (około 45%) zajmują elementy morfotyczne, czyli krwinki. Krew podobnie jak każda część organizmu ludzkiego narażona jest na patologie. Choroby tej tkanki odciskają swoje piętno na funkcjonowaniu całego organizmu. Przy podejrzeniu lub rozpoznaniu zmian patologicznych badanie krwi umożliwia w stosunkowo prosty sposób dokonanie oceny równowagi metabolicznej wewnątrzustrojowej, rodzaju i zaawansowania chorób narządowych i układowych, ostrych i przewlekłych zatruć, doboru w terapii farmakologicznej właściwych rodzajów leków oraz ich dawek. Badania krwi można wykonywać z wielu rozmaitych powodów, najczęściej jednak zlecane są w celu wykrycia, monitorowania i leczenia choroby1. W celu przeprowadzenia badania krwi należy dokonać poboru, czyli zabiegu uzyskania drobnego fragmentu tkanki w celu diagnostycznym, najczęściej do badania analitycznego lub histopatologicznego.

2. Podmioty uprawnione do pobierania krwi

Zgodnie z ustawą z dnia 22 sierpnia 1997 r. o publicznej służbie krwi (Dz. U. Nr 106, poz. 681 z późn. zm.) – dalej u.p.s.k. – poboru krwi można dokonywać w celach leczniczych do przetoczenia jej biorcy bądź oddzielenia jej składników lub przetworzenia w leki. Krew może być pobierana również w celach diagnostycznych, naukowo-badawczych i upustów leczniczych (art. 2 u.p.s.k.). W praktyce krew pobierana jest najczęściej od pacjenta w celach diagnostycznych i podlega badaniom analitycznym w laboratorium. Wskazania do wykonania badania oraz jego zakres są ustalane indywidualnie dla każdego pacjenta przez lekarza prowadzącego. Mogą one dotyczyć ustalenia rozpoznania zaburzenia, kontroli leczenia oraz rokowania w chorobie. Badanie krwi może być związane z profilaktyką niektórych chorób. Wykonywane jest wówczas jako:

  • • badanie okresowe dla oceny zdrowia pacjenta (obowiązkowe dla wszystkich pracujących zawodowo);
  • • badanie przesiewowe (np. badanie stężenia całkowitego cholesterolu w osoczu dla ustalenia zagrożenia miażdżycą naczyń krwionośnych).


Analizując problematykę prawną pobierania krwi, należy najpierw ustalić podmioty/osoby uprawnione do jej pobierania. Na podstawie wykładni językowej i systemowej norm prawa medycznego należy przyjąć, że osobami uprawnionymi do pobierania krwi żylnej i włośniczkowej od pacjentów są:

  1. diagności laboratoryjni;
  2. lekarze;
  3. pielęgniarki;
  4. felczerzy;
  5. ratownicy medyczni.

Kwestię osób uprawnionych do pobierania krwi najdokładniej określają przepisy dotyczące diagnostyki laboratoryjnej. Związane jest to z celem i przedmiotem działalności diagnostyki laboratoryjnej. Czynności diagnostyki laboratoryjnej obejmują przede wszystkim badania laboratoryjne mające na celu określenie właściwości fizycznych, chemicznych i biologicznych oraz składu płynów ustrojowych, wydzielin, wydalin i tkanek pobranych dla celów profilaktycznych, diagnostycznych i leczniczych lub sanitarno-epidemiologicznych (art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o diagnostyce laboratoryjnej; tekst jedn.: Dz. U. z 2004 r. Nr 144, poz. 1529 z późn. zm.) – dalej u.d.l. Zgodnie z art. 6 u.d.l. osobą uprawnioną do samodzielnego wykonywania czynności diagnostyki laboratoryjnej w laboratorium jest:

  1. diagnosta laboratoryjny;
  2. osoba posiadająca tytuł zawodowy lekarza i prawo wykonywania zawodu lekarza oraz wiedzę i umiejętności w zakresie wykonywania czynności diagnostyki laboratoryjnej, o których mowa w art. 2 u.d.l., uzyskane w ramach specjalizacji, o której mowa w art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (tekst jedn.: Dz. U. z 2008 r. Nr 136, poz. 857 z późn. zm.) – dalej u.z.l.l.d., lub posiadająca umiejętności z zakresu węższych dziedzin medycyny, o których mowa w art. 17 ust. 1 u.z.l.l.d.; wykaz specjalizacji lekarskich oraz umiejętności uprawniających do samodzielnego wykonywania czynności diagnostyki laboratoryjnej w laboratorium zawiera załącznik do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 10 sierpnia 2007 r. w sprawie wykazu specjalizacji uprawniających lekarza do samodzielnego wykonywania czynności diagnostyki laboratoryjnej w medycznym laboratorium diagnostycznym (Dz. U. Nr 150, poz. 1073 z późn. zm.).


W świetle art. 7 u.d.l. diagnostą laboratoryjnym jest osoba, która:

  • 1) ukończyła studia wyższe na kierunku analityka medyczna i uzyskała tytuł zawodowy magistra lub
  • 2) ukończyła studia wyższe na kierunkach:
    • a) biologia lub farmacja i uzyskała tytuł zawodowy magistra;
    • b) chemia lub biotechnologia i uzyskała tytuł zawodowy magistra lub magistra inżyniera;
    • c) weterynaria i uzyskała tytuł zawodowy lekarza weterynarii – oraz odbyła kształcenie podyplomowe, o którym mowa w art. 7a u.d.l., potwierdzone egzaminem albo uzyskała specjalizację I lub II stopnia lub tytuł specjalisty w dziedzinie analityki klinicznej, diagnostyki laboratoryjnej, mikrobiologii lub toksykologii, lub
  • 3) ukończyła studia wyższe na kierunku lekarskim i uzyskała tytuł zawodowy lekarza oraz odbyła kształcenie podyplomowe, o którym mowa w art. 7a u.d.l., lub
  • 4) posiada dyplom wydany w państwie innym niż państwo członkowskie Unii Europejskiej lub państwo członkowskie Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) – strona umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym lub Konfederacja Szwajcarska uznany w Rzeczypospolitej Polskiej za równoważny z dyplomem uzyskiwanym w Rzeczypospolitej Polskiej, potwierdzającym tytuł zawodowy magistra na kierunku analityka medyczna, lub
  • 5) posiada kwalifikacje do wykonywania zawodu diagnosty laboratoryjnego nabyte w państwie członkowskim Unii Europejskiej lub państwie członkowskim Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) – stronie umowy o Europejskim Obszarze Gospodarczym innym niż Rzeczpospolita Polska lub w Konfederacji Szwajcarskiej, uznane w Rzeczypospolitej Polskiej zgodnie z ustawą z dnia 26 kwietnia 2001 r. o zasadach uznawania nabytych w państwach członkowskich Unii Europejskiej kwalifikacji do wykonywania zawodów regulowanych (Dz. U. Nr 87, poz. 954 z późn. zm.);
  • 6) posiada pełną zdolność do czynności prawnych;
  • 7) posiada stan zdrowia pozwalający na wykonywanie zawodu diagnosty laboratoryjnego;
  • 8) została wpisana na listę diagnostów laboratoryjnych.


Diagnostą laboratoryjnym może być również osoba posiadająca prawo wykonywania zawodu lekarza i specjalizację I lub II stopnia lub tytuł specjalisty w dziedzinie analityka kliniczna, analityka lekarska, diagnostyka laboratoryjna lub mikrobiologia, mikrobiologia i serologia, mikrobiologia lekarska, jeżeli została wpisana na listę diagnostów laboratoryjnych.
Poza diagnostą laboratoryjnym zgodnie z art. 6a u.d.l. osobą uprawnioną do wykonywania czynności diagnostyki laboratoryjnej w laboratorium jest również osoba, która posiada:

  1. tytuł zawodowy technika analityki medycznej;
  2. tytuł zawodowy licencjata uzyskany na kierunku analityka medyczna;
  3. tytuł zawodowy, o którym mowa w art. 7 ust. 1 pkt 2 u.d.l.

W ostatnim przypadku (pkt 3) chodzi o osoby, które ukończyły studia wyższe na kierunkach:

  • a) biologia lub farmacja i uzyskały tytuł zawodowy magistra;
  • b) chemia lub biotechnologia i uzyskały tytuł zawodowy magistra lub magistra inżyniera;
  • c) weterynaria i uzyskały tytuł zawodowy lekarza weterynarii

– oraz odbyły odpowiednie kształcenie podyplomowe, potwierdzone egzaminem, albo uzyskały specjalizację I lub II stopnia lub tytuł specjalisty w dziedzinie analityki klinicznej, diagnostyki laboratoryjnej, mikrobiologii lub toksykologii. Podkreślić należy, że powyższe osoby (osoby, o których mowa w art. 7 ust. 1 pkt 2 u.d.l., wykonują wszystkie czynności diagnostyki laboratoryjnej pod nadzorem diagnosty laboratoryjnego.

Osoby uprawnione, o których mowa w art. 6 i 6a u.d.l., w zależności od posiadanych kwalifikacji zawodowych mogą wykonywać zabiegi i czynności polegające na pobraniu od pacjenta materiału do badań laboratoryjnych. Artykuł 6b ust. 2 u.d.l. zawiera delegację ustawową dla ministra właściwego do spraw zdrowia do określenia w drodze rozporządzenia wykazu zabiegów i czynności polegających na pobraniu od pacjenta materiału do badań laboratoryjnych z uwzględnieniem w szczególności bezpieczeństwa pacjenta oraz kwalifikacji zawodowych osób uprawnionych do wykonywania czynności diagnostyki laboratoryjnej. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 3 listopada 2004 r. w sprawie wykazu zabiegów i czynności polegających na pobraniu od pacjenta materiału do badań laboratoryjnych (Dz. U. Nr 247, poz. 2481), stanowiące akt wykonawczy do ustawy o diagnostyce laboratoryjnej, wskazuje wyraźnie osoby uprawnione do pobrania krwi, ponadto określając rodzaj krwi i miejsce jej pobrania. W świetle załącznika nr 1 do rozporządzenia w sprawie wykazu zabiegów i czynności polegających na pobraniu od pacjenta materiału do badań laboratoryjnych pobieranie każdego rodzaju materiału (czyli krwi też) niezbędnego do wykonania badania laboratoryjnego zgodnie z aktualnym stanem wiedzy medycznej może być dokonane przez osobę posiadającą prawo wykonywania zawodu lekarza i specjalizację w dziedzinie przydatnej do wykonywania czynności diagnostyki laboratoryjnej. Natomiast pobieranie krwi żylnej z żył obwodowych kończyn zgodnie z aktualnym stanem wiedzy medycznej oraz pobieranie krwi włośniczkowej z opuszki palca i palucha, z piętki i płatka ucha zgodnie z aktualnym stanem wiedzy medycznej może być także dokonane przez diagnostę laboratoryjnego, licencjata na kierunku analityka medyczna oraz technika analityki medycznej.
Należy uznać, że poza osobami uprawnionymi do wykonywania zawodowo czynności diagnostyki laboratoryjnej także lekarz ma prawo pobrać krew od pacjenta. Zgodnie z art. 2 u.z.l.l.d. wykonywanie zawodu lekarza polega na udzielaniu przez osobę posiadającą wymagane kwalifikacje, potwierdzone odpowiednimi dokumentami, świadczeń zdrowotnych, w szczególności na badaniu stanu zdrowia, rozpoznawaniu chorób i zapobieganiu im, leczeniu i rehabilitacji chorych, udzielaniu porad lekarskich, a także wydawaniu opinii i orzeczeń lekarskich. Powyższy przepis nie reguluje bezpośrednio uprawnienia lekarza do pobierania krwi od pacjenta, jednakże czynności w nim wymienione mają tylko charakter przykładowy, a poza tym należy przyjąć, że czynność pobierania krwi „mieści się” w zakresie rozpoznawania chorób i zapobieganiu im. Uprawnienie lekarza do pobierania krwi związane jest generalnie z jego kompetencją do udzielania świadczeń zdrowotnych, a ponadto wynika z systemu kształcenia lekarzy (m.in. znajduje się w programie stażu). W ramach stażu podyplomowego zgodnie z rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 24 marca 2004 r. w sprawie stażu podyplomowego lekarza i lekarza stomatologa (Dz. U. Nr 57, poz. 553 z późn. zm.) każdy lekarz powinien opanować m.in. wykonywanie wkłucia dożylnego i dotętniczego w celu podania leku lub pobrania krwi do badań (załącznik nr 1 „Program stażu cząstkowego z zakresu chorób wewnętrznych”). Lekarz poza wskazaniami natury medycznej powinien posiadać aktualne i nieograniczone prawo wykonywane zawodu lekarza, aby móc pobrać krew od pacjenta. Poza prawem wykonywania zawodu nie ma tu żadnych dodatkowych wymogów, w szczególności w zakresie specjalności. Możliwe jest zatem pobranie krwi do badań np. przez lekarza internistę.

Zgodnie z art. 4 ustawy z dnia 5 lipca 1996 r. o zawodach pielęgniarki i położnej (tekst jedn.: Dz. U. z 2009 r. Nr 151, poz. 1217 z późn. zm.) – dalej u.z.p.p. – wykonywanie zawodu pielęgniarki polega na udzielaniu przez osobę posiadającą wymagane kwalifikacje, potwierdzone odpowiednimi dokumentami, świadczeń zdrowotnych, a w szczególności świadczeń pielęgnacyjnych, zapobiegawczych, diagnostycznych, leczniczych, rehabilitacyjnych oraz z zakresu promocji zdrowia. Generalnie należy uznać, że pobranie krwi mieści się w zakresie powyższych czynności (diagnostycznych). Konkretny zakres czynności, do których wykonywania uprawnione są pielęgniarki/położne, zależnie od posiadanych kwalifikacji określa rozporządzenie wykonawcze do ustawy o zawodach pielęgniarki i położnej wydane na podstawie delegacji ustawowej zawartej w art. 6 u.z.p.p. Obecnie obowiązuje w powyższym zakresie rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 7 listopada 2007 r. w sprawie rodzaju i zakresu świadczeń zapobiegawczych, diagnostycznych, leczniczych i rehabilitacyjnych udzielanych przez pielęgniarkę albo położną samodzielnie bez zlecenia lekarskiego (Dz. U. Nr 210, poz. 1540) – dalej r.ś.z. Pobieranie materiału diagnostycznego należy do tzw. świadczeń diagnostycznych. Zgodnie z wyżej wskazanym rozporządzeniem pielęgniarka jest uprawniona do wykonywania samodzielnie bez zlecenia lekarskiego m.in. czynności diagnostycznych obejmujących kierowanie na badania diagnostyczne lub pobieranie materiałów do badań diagnostycznych, pod warunkiem uzyskania tytułu specjalisty w dziedzinie pielęgniarstwa (§ 1 ust. 1 pkt 2 lit. c r.ś.z.). Pielęgniarka nieposiadająca specjalizacji ani też dodatkowego kursu jest uprawniona do wykonywania testów diagnostycznych dla oznaczenia ciał ketonowych i glukozy we krwi i oznaczania glikemii za pomocą glukometru (co należy przyjąć związane jest z prawem do pobrania krwi). Rodzaje badań diagnostycznych i materiałów do tych badań (o których mowa w § 1 ust. 1 pkt 2 lit. c r.ś.z.) określa załącznik nr 1 do r.ś.z. W rezultacie specjalista pielęgniarstwa może pobierać krew od pacjenta w celu wykonania poniższych badań:

  • a) morfologia;
  • b) OB;
  • c) cukier;
  • d) jonogram;
  • e) mocznik;
  • f) kreatynina;
  • g) cholesterol;
  • h) Hbs;
  • i) czas krzepnięcia (dotyczy wyłącznie chorych dializowanych);
  • j) obecność HCV, HIV(dotyczy wyłącznie chorych dializowanych).


Poza diagnostą, lekarzem i pielęgniarką krew może być pobierana także przez felczera, gdyż zgodnie z rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 11 marca 2005 r. w sprawie szczegółowych uprawnień zawodowych felczera (Dz. U. Nr 45, poz. 434) – dalej r.s.u.z. – felczer jest uprawniony do samodzielnego udzielania określonych świadczeń zdrowotnych w przypadkach niewymagających specjalistycznej pomocy lekarskiej oraz w stanach nagłych, w szczególności polegających m.in. na pobieraniu krwi żylnej i włośniczkowej do badań laboratoryjnych (§ 1 pkt 1 lit. l r.s.u.z.). Pobieranie krwi żylnej i włośniczkowej do badań laboratoryjnych należy także do kompetencji ratownika medycznego zgodnie z rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 29 grudnia 2006 r. w sprawie szczegółowego zakresu medycznych czynności ratunkowych, które mogą być podejmowane przez ratownika medycznego (załącznik nr 1 pkt 18 do r.s.u.z.). Ponadto pobieranie krwi żylnej i włośniczkowej do badań laboratoryjnych stanowi zgodnie z rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 14 czerwca 2007 r. w sprawie doskonalenia zawodowego ratowników medycznych (Dz. U. Nr 112, poz. 775) przedmiot doskonalenia zawodowego dla ratowników medycznych.
(...)

  1. Pobranie krwi od pacjenta w celu diagnostycznym należy niewątpliwie uznać za rodzaj świadczenia zdrowotnego. Świadczenia zdrowotne mogą być udzielane tylko przez uprawniony personel medyczny.