Odpowiedzialność lekarza rezydenta za błąd zależy od rodzaju umowy

Przepisy prawa umożliwiają dopuszczenie lekarza rezydenta do samodzielnego wykonywania świadczeń zdrowotnych podczas dyżuru, ale po uprzednim wyrażeniu zgody przez kierownika specjalizacji. Do tego czasu dyżur powinien być pełniony pod nadzorem lekarza specjalisty. Natomiast odpowiedzialność lekarza rezydenta za błąd zależy od różnych czynników, np. rodzaju umowy.

?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?

Lekarz odbywa specjalizację w ramach rezydentury lub w innych formach wskazanych w ustawie o zawodach lekarza i lekarza dentysty.

Zgodnie z art. 16h ust. 1 tej ustawy lekarz rezydent odbywa szkolenie specjalizacyjne na podstawie umowy o pracę zawartej z podmiotem prowadzącym szkolenie specjalizacyjne na czas określony w programie specjalizacji. Jest to więc umowa o pracę na czas określony programem rezydentury zawarta w celu doskonalenia zawodowego.

- Generalnie ustawa o zawodzie lekarza mówi, że pracujemy w wymiarze pracy 37 godzin i 55 minut tygodniowo. To może być podstawowy, zmianowy lub równoważny czas pracy. Dodatkowo mamy pełnić dyżury przewidziane w ramach specjalizacji i tu mamy maksymalny dopuszczony czas pracy przepisami o działalności leczniczej w wymiarze 48 godzin tygodniowo - mówi Sebastian Goncerz, przewodniczący Porozumienia Rezydentów OZZL.

Jak dodaje, rezydent jednak w trybie pozarezydenckim może być zatrudniony na umowę cywilnoprawną. Zatem umowy zawierane poza specjalizacją, mogą być cywilnoprawne.

Czytaj także na Prawo.pl: Kosikowski: Problemy psychiczne lekarza to temat tabu>>

Szkolenie specjalizacyjne, w tym dyżury mogą być w trybie pozarezydenckim

Zgodnie z art. 16h ust. 2 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty, lekarz rezydent, na swój wniosek, może również odbywać szkolenie specjalizacyjne, w tym dyżury medyczne, w ramach wolnych miejsc szkoleniowych w trybie pozarezydenckim:

1. na podstawie umowy o pracę lub umowy cywilnoprawnej w wymiarze odpowiadającym wymiarowi pełnoetatowego zatrudnienia,
2. w ramach płatnego urlopu szkoleniowego udzielanego pracownikowi na czas trwania szkolenia specjalizacyjnego oraz umowy o szkolenie,
3. w ramach stypendium ufundowanego przez podmiot leczniczy oraz umowy o szkolenie specjalizacyjne,
4. na podstawie umowy o pracę zawartej z innym podmiotem niż prowadzący szkolenie specjalizacyjne, zapewniającej realizację części programu specjalizacji w zakresie samokształcenia, szkolenia i uczestniczenia w wykonywaniu oraz wykonywanie ustalonej liczby procedur medycznych,
5. na podstawie umowy cywilnoprawnej o szkolenie specjalizacyjne, zawartej z podmiotem prowadzącym szkolenie specjalizacyjne, z zastrzeżeniem, że określona w umowie wysokość wynagrodzenia nie może być niższa niż wysokość minimalnej stawki godzinowej za pracę ustalonej na podstawie przepisów ustawy z dnia 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę,
6. w ramach poszerzenia zajęć programowych kształcenia w szkole doktorskiej o program specjalizacji odbywanej w tej samej jednostce zgodny z zakresem tego kształcenia i w ramach udzielonego płatnego urlopu szkoleniowego albo urlopu bezpłatnego i umowy o szkolenie specjalizacyjne,
7. w przypadku lekarza i lekarza dentysty będącego żołnierzem w czynnej służbie wojskowej - na podstawie umowy cywilnoprawnej o szkolenie specjalizacyjne zawartej z podmiotem prowadzącym szkolenie specjalizacyjne, z zastrzeżeniem, że określona w umowie wysokość wynagrodzenia nie może być niższa niż wysokość minimalnej stawki godzinowej ustalonej na podstawie przepisów ustawy z dnia 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę. Żołnierz otrzymujący wynagrodzenie z tytułu umowy cywilnoprawnej zachowuje prawo do uposażenia wraz z dodatkami o charakterze stałym, otrzymywanego na podstawie przepisów o zawodowej służbie wojskowej i uposażeniu żołnierzy. Przepisów art. 335 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 11 marca 2022 r. o obronie Ojczyzny nie stosuje się.

 Czytaj też: Czy czas odpoczynku lekarza rezydenta po dyżurze medycznym spoza specjalizacji należy wliczyć do podstawowego wymiaru czasu pracy? >>

Dyżury rezydenta poza programem specjalizacji

- Przepisy dotyczące umowy o pracę na czas określony zawieranej z lekarzem rezydentem są przepisami szczególnymi w stosunku do przepisów ustawy z 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (k.p.). Wypowiedzenie tej umowy może nastąpić tylko z przyczyn, które uniemożliwiają szkolenie specjalizacyjne, wymienionych w rozporządzeniu w sprawie specjalizacji lekarzy i lekarzy stomatologów – mówi Monika Kwiatkowska, radca prawny. Jak dodaje, w razie wypowiedzenia tej umowy bez wskazania przyczyny uzasadniającej jej rozwiązanie pracownikowi przysługują roszczenia określone w art. 56 w zw. z art. 59 k.p., tj. roszczenie o przywrócenie do pracy na poprzednich warunkach albo o odszkodowanie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 września 2005 r., I PK 5/05, LEX 196488).

Lekarz rezydent może także poza programem specjalizacji pełnić dyżury. – Może np., jeśli tego chce, podpisać klauzulę opt-out i w ten sposób wyrazić zgodę na pełnienie dyżurów w wymiarze przekraczającym 48 godzin tygodniowo. Może to zrobić w ramach umowy rezydenckiej o pracę. Ale może też pełnić dodatkowe dyżury poza programem specjalizacji – wyjaśnia lek. Sebastian Goncerz. Jak podkreśla, warunkiem jest pełnienie ich w innej placówce, niż ta, w której odbywa specjalizację. Wtedy może to być też umowa cywilnoprawna.

Czytaj też: Szkolenia specjalizacyjne lekarzy po 1 sierpnia 2022 r. (procedura składania wniosków) >>

Nadzór nad pracą rezydenta

Rezydent odbywa szkolenie specjalizacyjne pod okiem kierownika specjalizacji, który sprawuje nadzór nad jego pracą. – Świadczenia zdrowotne bez nadzoru możemy wykonywać samodzielnie po uzyskaniu pozytywnej opinii kierownika specjalizacji. Zazwyczaj dzieje się to po drugim lub trzecim roku specjalizacji w zależności od sytuacji – mówi lek. Goncerz. Jak przypomina mec. Kwiatkowska, nadzór ten nie obejmuje czynności zawodowych wykonywanych przez lekarza rezydenta poza programem specjalizacji. – Przykładem mogą być np. dyżury medyczne, które rezydent pełni poza programem specjalizacji np. na SOR - wyjaśnia.

W ramach sprawowanego nadzoru kierownik specjalizacji m.in.:

• ustala szczegółowy plan szkolenia specjalizacyjnego,
• konsultuje i ocenia proponowane i wykonywane przez lekarza badania diagnostyczne i ich interpretację, rozpoznanie choroby, sposoby leczenia, rokowania i zalecenia dla pacjenta,
• prowadzi nadzór nad wykonywaniem przez lekarza zabiegów diagnostycznych, leczniczych i rehabilitacyjnych objętych programem specjalizacji do czasu nabycia przez lekarza umiejętności samodzielnego ich wykonywania,
• uczestniczy w wykonywanym przez lekarza zabiegu operacyjnym albo stosowanej metodzie leczenia lub diagnostyki stwarzającej podwyższone ryzyko dla pacjenta.

- Nadzór kierownika specjalizacji nad wykonywaniem przez lekarza rezydenta zabiegów diagnostycznych, leczniczych i rehabilitacyjnych jest obligatoryjny do czasu nabycia przez lekarza umiejętności samodzielnego wykonywania nadzorowanych czynności – podkreśla mec. Kwiatkowska.

Poza tym, zgodnie z par. 15 rozporządzenia MZ ws. specjalizacji lekarzy i lekarzy dentystów, kierownik specjalizacji, m.in.:

• wyznacza lekarzowi pacjentów do prowadzenia;
• ustala harmonogram dyżurów, w porozumieniu z kierownikiem jednostki akredytowanej, oraz decyduje o dopuszczeniu lekarza do samodzielnego pełnienia dyżuru;
• przeprowadza sprawdziany z nabytych przez lekarza umiejętności praktycznych.

- Rezydent może pełnić dyżur także pod nadzorem kierownika specjalizacji lub lekarza specjalisty posiadającego I lub II stopień specjalizacji. Nadzór może też pełnić lekarz z tytułem specjalisty lub uprawniony do pełnienia samodzielnego dyżuru – mówi Sebastian Goncerz. Rezydent może pełnić dyżur samodzielnie tylko wtedy, gdy zgodę na to wyrazi kierownik specjalizacji. Na pierwszym roku specjalizacji rezydenci nie mają obowiązku dyżurowania.

Czytaj też: Odpowiedzialność karna za działania w zespole medycznym >>

Odpowiedzialność lekarza rezydenta

Zakres i zasady odpowiedzialności cywilnej lekarza rezydenta ulegają pewnym modyfikacjom w stosunku do odpowiedzialności pozostałych lekarzy, co jest związane z jego statusem prawnym i zależy od stopnia jego samodzielności. Ponadto – podobnie jak w przypadku pozostałych lekarzy – odpowiedzialność rezydenta wobec pacjenta inaczej kształtuje się w zależności od rodzaju umowy, na podstawie której wykonuje on świadczenia zdrowotne. W przypadku umowy o pracę za szkodę odpowiada co do zasady pracodawca, a w przypadku umowy cywilnoprawnej – pracodawca solidarnie z lekarzem (lekarzami).

Jak zauważa Sebastian Goncerz lekarze, nie tylko rezydenci, mają mnogie zestawy odpowiedzialności, bo cywilną, karną, dyscyplinarną i zawodową. – Za elementy pomyłek popełnianych przez rezydenta w ramach umowy o pracę odpowiada on sam w ramach odpowiedzialności cywilnej. Natomiast w całości odpowiedzialność ponosi pracodawca.

- Wśród przesłanek odpowiedzialności cywilnej lekarza wymienia się: winę, szkodę oraz występujący między zawinionym postępowaniem lekarza a szkodą tzw. adekwatny związek przyczynowy – mówi mec. Kwiatkowska.

Jak wyjaśnia, z kolei w przypadku odpowiedzialności karnej muszą występować łącznie następujące przesłanki: błąd, negatywne następstwa dla zdrowia lub życia pacjenta (np. uszkodzenie ciała, spowodowanie śmierci), wina, a także związek przyczynowy między błędem a negatywnymi następstwami.

Czytaj też: Zasada jednakowego wynagradzania za pracę o jednakowej wartości - wynagrodzenia lekarza specjalisty i lekarza rezydenta - źródła finansowania wynagrodzenia za pracę jako kryterium niejednakowego traktowania pracowników. Glosa do wyroku SN I PK 231/10 >>

Ważny jest rodzaj umowy z rezydentem

- Jeżeli z lekarzem zawarta została umowa o pracę, to zgodnie z art. 120 k.p. za szkodę odpowiada jedynie pracodawca. Podmiot leczniczy może następnie dochodzić od lekarza kwoty wypłaconej pacjentowi tytułem odszkodowania, ale tylko do wysokości trzymiesięcznego wynagrodzenia tego pracownika (regres – red.). Jeżeli jednak lekarz wyrządził tę szkodę umyślnie, jest obowiązany do jej naprawienia w pełnej wysokości (art. 122 k.p.) – wyjaśnia mec. Kwiatkowska.

Inaczej wygląda sytuacja w przypadku dyżurów rezydenta pełnionych na podstawie umowy cywilnoprawnej. W takim przypadku lekarz rezydent w razie wyrządzenia pacjentowi szkody odpowiada solidarnie z podmiotem leczniczym, z którym łączy go umowa cywilnoprawna. A zatem pacjent może żądać odszkodowania od podmiotu leczniczego i lekarza łącznie bądź też od każdego z nich z osobna. Zakres odpowiedzialności lekarza rezydenta zależy też od tego, czy wykonuje czynności samodzielnie, czy też pozostaje pod nadzorem innego lekarza.

- Jeśli chodzi o odpowiedzialność karną lekarz rezydent – podobnie jak pozostali lekarze – ponosi ją w przypadku stwierdzenia związku przyczynowego między jego zachowaniem uznanym za błąd w sztuce medycznej a negatywnymi skutkami dla zdrowia i życia pacjenta – wyjaśnia mec. Kwiatkowska.

Sebastian Goncerz dodaje, że w przypadku błędu medycznego czy pomyłki, których skutkiem jest uszczerbek na zdrowiu, jego rozstrój lub utrata życia przez pacjenta, lekarze ponoszą taką samą odpowiedzialność jak każdy inny człowiek.

– Ewentualny czynnik łagodzący jest tylko i wyłącznie w gestii sądu – zaznacza. Lekarze mogą także odpowiadać przed samorządem lekarskim, który może wszczynać postępowania przeciw medykom.

– Natomiast w przypadku złamania zasad etyki lekarskiej czy zasad związanych z wykonywaniem zawodu lekarskiego lekarz może stanąć przed sądem lekarskim. Może on orzec upomnienie, karę pieniężną aż do ograniczenia lub zawieszenia prawa do wykonywania zawodu – mówi Sebastian Goncerz.

Kiedy odpowiada lekarz, kiedy podmiot leczniczy - praktyczne przykłady

Mec. Monika Kwiatkowska przytacza za literaturą kilka konkretnych przypadków dotyczących odpowiedzialności rezydenta. Zatem jeśli lekarz rezydent przyjmuje pacjentów w poradni specjalistycznej bez bezpośredniego nadzoru lekarza specjalisty, to odpowiedzialność poniesie podmiot leczniczy z uwagi na błąd w organizacji pracy.

Jeżeli natomiast nieobecność lekarza specjalisty nie jest efektem zaniedbania organizacyjnego, tylko wynika z lekceważenia przez niego swoich obowiązków, odpowiedzialność ponosi również podmiot leczniczy. Będzie jednak mógł domagać się od lekarza specjalisty regresu, którego wysokość będzie zależała od formy zatrudnienia oraz winy umyślnej.

- Natomiast w przypadku, gdy lekarz rezydent pełni dyżur na podstawie umowy cywilnoprawnej, np. na SOR, bez dopuszczenia go do samodzielnego pełnienia dyżuru przez kierownika specjalizacji, odpowiedzialność ponosi zarówno lekarz rezydent, jak i podmiot leczniczy - mówi dr hab. Agata Wnukiewicz-Kozłowska, z Interdyscyplinarnej Pracowni Prawa Medycznego i Bioetyki Uniwersytetu Wrocławskiego. - Jeśli zaś lekarz rezydent pełni dyżur na podstawie umowy cywilnoprawnej pod nadzorem lekarza specjalisty, to odpowiedzialność ponosi, zarówno podmiot leczniczy, jak i obaj lekarze. Jednak w określonych sytuacjach, podmiotowi leczniczemu będzie przysługiwał regres względem lekarzy w pełnej wysokości - dodaje. 

Sebastian Goncerz zwraca uwagę na nie zawsze odpowiednio chroniony status lekarzy specjalizujących się w trybie pozarezydenckim. – Mogą oni być zatrudniani na umowy cywilnoprawne, co nie chroni ich w sposób zgodny z kodeksem pracy. To sprawia, że są na łasce i niełasce pracodawcy i w każdej chwili można rozwiązać ich umowę. Nie są także objęci ustawą o minimalnym wynagrodzeniu w ochronie zdrowia – mówi. – Mogą zatem otrzymać pensję minimalną na podstawie przepisów ogólnych – dodaje.

Zasady odbywania rezydentury

Zasady odbywania rezydentury oraz status prawny lekarza rezydenta określa:

• ustawa z 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty,
• rozporządzenie Ministra Zdrowia z 31 sierpnia 2020 r. w sprawie specjalizacji lekarzy i lekarzy dentystów,
• ustawa z 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej,
• Kodeks pracy.