Wiadomo, jakie będą zasady nowego sposobu finansowania Centrów Zdrowia Psychicznego

Finansowanie CZP miałoby w części opierać się na ryczałcie rocznym, na czym zależało przedstawicielom już istniejących placówek. Ale kryteria będą bardziej złożone, eksperci rekomendują model mieszany (budżet populacyjny, komponent zadaniowy, premia jakościowa) – wynika z raportu zespołu ds. zmian systemowych w centrach zdrowia psychicznego. Stawka w dużej mierze będzie zależała od zakresu i jakości udzielanej pomocy.

Zespół ds. zmian systemowych w centrach zdrowia psychicznego pracował nad zasadami zakończenia pilotażu CZP i wdrożenia go w całym kraju. Przypomnijmy, że program pilotażowy w centrach zdrowia psychicznego (CZP) został wprowadzony w 2018 r. Celem było przetestowanie środowiskowego modelu psychiatrycznej opieki zdrowotnej opartego na CZP. Przez 6 lat udało się włączyć w ten system 110 podmiotów leczniczych. Opieką zostało objętych około 15,5 mln osób, co stanowi 50,6 proc. dorosłej populacji kraju. Docelowo psychiatryczna opieka środowiskowa swoich zasięgiem ma objąć cały kraj. Zakończenie pilotażu miało nastąpić w grudniu 2024 r., ale decyzją resortu zdrowia został on przedłużony - najpierw do czerwca 2025 r., a potem kilkukrotnie ten termin przesuwano. 20 listopada 2025 roku minister zdrowia podpisała rozporządzenie, które przedłuża program pilotażowy w Centrach Zdrowia Psychicznego do 31 grudnia 2026 r. To termin wskazywany jako ostateczny. 

Zasady działania CZP

Wiadomo już, na jakich zasadach będzie działała psychiatryczna opieka środowiskowa w całej Polsce. Zespół ds. zmian systemowych w centrach zdrowia psychicznego właśnie opublikował „Raport końcowy Zespołu do spraw zmian systemowych w centrach zdrowia psychicznego”. W niemal 100-stronicowym dokumencie przedstawiono rekomendacje głównie w zakresie:

• Systemu referencyjności,
• Map odpowiedzialności terytorialnej,
• Finansowania centrów zdrowia psychicznego,
• Struktury udzielania świadczeń w centrach zdrowia psychicznego,
• Docelowego modelu centrum zdrowia psychicznego,
• Proponowanego harmonogramu wdrażania zmian;

Finansowanie - główny punkt zapalny

Najwięcej obaw przedstawicieli opieki środowiskowej budziły zapowiedzi resortu zdrowia odejścia od rocznego budżetu populacyjnego (wysokość uzależniona jest od liczby ludności na terenie, które dane centrum ma pod opieką) na rzecz płacenia za poszczególne procedury. Twórcy pilotażu i przedstawiciele CZP protestowali przeciwko tym propozycjom. Przekonywali, że taka zmiana zniweczy to, co udało się osiągnąć w pilotażu.

Zmiana finansowania będzie skutkowała cofnięciem reformy środowiskowej opieki psychiatrycznej. Mając jeden budżet, specjaliści centrum układają plany leczenia, które są najkorzystniejsze dla chorych. Nie kierują się tym, za którą formę pomocy najlepiej płaci Narodowy Fundusz Zdrowia. Budżet na populację daje możliwość przesunięcia środków z leczenia szpitalnego w stronę ambulatoryjnego. A jeden pacjent mniej w systemie szpitalnym to kilku więcej w opiece środowiskowej lub ambulatoryjnej. Kiedy znany jest budżet roczny, można planować opiekę i działania profilaktyczne. Budżet obliczany na populację to regulacja kluczowe dla tego pilotażu – mówił dr Marek Balicki,  jeden  z głównych twórców reformy psychiatrii środowiskowej opartej na Centrach Zdrowia Psychicznego.

Zespół wypracował rozwiązanie kompromisowe. Zgodnie z propozycją przyjętą w ramach prac zespołu, finansowanie centrum miałoby opierać się na modelu mieszanym (budżet populacyjny, komponent zadaniowy, premia jakościowa). Budżet byłby naliczany na dany obszar odpowiedzialności terytorialnej w powiązaniu z liczbą pełnoletnich mieszkańców niezbędny na pokrycie kosztów leczenia zgodnie z art. 5a ustawy o ochronie zdrowia psychicznego.

Lokowanie centrów zdrowia psychicznego i miejsc udzielania świadczeń powinno być zgodne z mapami odpowiedzialności terytorialnej, które powinny być uzgodnione z regionami i opublikowane, np. w Krajowym Planie Transformacji oraz w Wojewódzkich Planach Transformacji w zakresie opieka psychiatryczna i leczenie uzależnień. Proponowane kierunki zmian obejmują:

• uzależnienie płatności od oferty terapeutycznej i faktycznej liczby pacjentów objętych opieką (komponent zadaniowy);
• wprowadzenie dodatkowych komponentów budżetu populacyjnego za prowadzenie określonych form opieki, np. zespołów mobilnych, interwencji środowiskowych czy oddziałów dziennych;
• powiązanie finansowania z jakością i efektywnością działań (komponent jakościowy);
• zróżnicowanie finansowania w zależności od liczby i kategorii pacjentów, a nie tylko od samej gotowości do świadczenia usług (komponent zadaniowy). Zwrócono uwagę na konieczność zaplanowania okresu przejściowego oraz narzędzi wspierających podmioty lecznicze oraz transformację systemu ochrony zdrowia psychicznego we wdrażaniu nowego rozwiązania.

Stawka bazowa – jako część budżetu

Ważne pozostaje określenie liczby mieszkańców w sytuacji, gdy na danym obszarze będzie lokowane więcej niż jedno centrum zdrowia psychicznego (tak jest np. w Lublinie). Wówczas zarówno budżet, jak i odpowiedzialność za konkretnych mieszkańców będzie można mierzyć zaproponowanymi wskaźnikami oraz przewidzieć odpowiednie wartości dla składowej funkcjonalnej.

W konstrukcji budżetu populacyjnego znajdą się trzy elementy:

● stawka bazowa – określana w oparciu o populację mieszkańców z obszaru odpowiedzialności terytorialnej;

● składowa jakościowa – uzależniona od spełniania wskaźników jakości (np. czas pierwszej wizyty, liczba rehospitalizacji);

● składowa funkcjonalna – zależna od liczby i kategorii pacjentów oraz stopnia zaangażowania zasobów centrum w proces leczniczy.

Budżet populacyjny będzie ustalany na okres roczny, co zapewni większą stabilność i przewidywalność finansowania.

Płatność za jakość

Eksperci w raporcie określili, czym ma być „komponent jakościowy”. Tak wygląda propozycja wskaźników jakościowy w pierwszych latach rozwiązania systemowego mających powiązanie z budżetem populacyjnym:

• Pierwsza interwencja/wizyta specjalistyczna po pierwszorazowym zgłoszeniu do PZK – do 14 dni/do 30 dni/do 90 dni. Po 3 latach bez kontaktu z centrum zdrowia psychicznego traktowana jest jako pierwszorazowe zgłoszenie;
• Odsetek osób dorosłych z obszaru odpowiedzialności terytorialnej objętych opieką;
• Liczba pacjentów w opiece czynnej, którzy w zakończonym okresie rozliczeniowym nie byli hospitalizowani/wszystkich pacjentów w opiece czynnej;
• Średnia długość hospitalizacji oraz długość hospitalizacji w podziale na grupy zaburzeń psychicznych (niepsychotyczne, psychotyczne, organiczne);
• Odsetek pacjentów, u których stosowano w leczeniu leki o przedłużonym uwalnianiu w formie iniekcji;
• Odsetek pacjentów hospitalizowanych, u których doszło do rehospitalizacji w ciągu 2 tygodni od wypisu, miesiąca od wypisu lub w ciągu 6 miesięcy od wypisu (z wyłączeniem rozpoznań: F10-F19);
• Odsetek pacjentów, którzy otrzymali usługi ambulatoryjne w ciągu 1 miesiąca, 3 miesięcy, 6 miesięcy od wypisu ze szpitala;
• Odsetek pacjentów w opiece czynnej/w stosunku do hospitalizowanych.

Propozycja wskaźników niefinansowych, ale monitorowanych na poziomie obszaru odpowiedzialności terytorialnej:

• Odsetek pacjentów hospitalizowanych/korzystających ze świadczenia całodobowego, u których odbyła się sesja koordynacji pomiędzy specjalistami świadczenia całodobowego a świadczenia ambulatoryjnego;
• Odsetek pacjentów z więcej niż 1 hospitalizacją w ciągu roku (z wyłączeniem rozpoznań: F10-F19);
• Odsetek usług realizowanych z włączeniem asystenta zdrowienia;
• Liczba osób objętych działaniami profilaktycznymi na obszarze działania (programy profilaktyczne w szkołach, miejscach pracy);
• Umożliwienie osobom na pierwszej linii pomocowej rozpoznawanie i reagowanie na problemy psychiczne (np. współpraca w ramach programu „Moje zdrowie”);
• Odsetek personelu podnoszącego swoje kwalifikacje (np. certyfikowane kursy, specjalizacja);
• Odsetek pacjentów uczestniczących w zajęciach psychoedukacji;
• Odsetek pacjentów korzystających po hospitalizacji w zajęciach w klubie pacjenta.

Komponent za funkcję

Zespół proponuje uwzględnienie w komponencie zadaniowym trzy grupy pacjentów:

1. z zaburzeniami niepsychotycznymi,
2. zaburzeniami psychotycznymi,
3. zaburzeniami o podłożu organicznym.

Jak zostało wskazane w raporcie, podział budżetu populacyjnego oraz jego rozliczenie na obszarze odpowiedzialności terytorialnej w którym świadczenie kompleksowe realizują dwa podmioty lecznicze wymaga dodatkowych analiz i testowania w 2026 roku w ramach symulacji na rzeczywistych danych. Jest to możliwe na obszarach, gdzie działa tzw. centrum zdrowia psychicznego typu B.

Pieniądze gwarantujące rozwój

Ryczałt roczny powinien gwarantować bezpieczne wyjście z okresu pilotażu oraz możliwość rozwoju centrum zdrowia psychicznego, uwzględniając sytuację, w której świadczenia ambulatoryjne oraz całodobowe i stacjonarne są realizowane przez dwa niezależne podmioty – postulują eksperci z zespołu ds. zmian systemowych w centrach zdrowia psychicznego.

Jak czytamy w raporcie środki finansowe na pilotaż centrów zdrowia psychicznego od 2018 roku do końca 2025 roku wyniosły 8,93 mld zł. Oszacowano również dodatkowy koszt objęcia większości kraju modelem CZP.

– Przyjmując aktualną stawkę z rozporządzenia Ministra Zdrowia, po uwzględnieniu nakładów, jakie płatnik ponosi na sfinansowanie świadczeń tożsamych z pilotażem poza obszarem działania centrum zdrowia psychicznego – około 1,5 mld zł. Jako kraj posiadamy zdolności organizacyjne i finansowe do rozszerzenia pilotażu na zdecydowaną większość kraju – zapewniają autorzy raportu.

Ośrodki są zainteresowane prowadzeniem opieki środowiskowej. W Ministerstwie Zdrowia jest złożonych ponad sto wniosków o przystąpienie do programu.

Zespół rekomenduje, żeby czas przejściowy wychodzenia z pilotażu został przedłużony do 31 grudnia 2026 r.