Potrzebny pilny odwyk dla pijanych ciężarnych matek

Połowa kobiet w ciąży pije alkohol, a co dziesiąta ciężarna robi to regularnie i w dużych ilościach – wynika z badań Instytutu Matki i Dziecka. Posłanki w interpelacji do Ministerstwa Zdrowia apelują o monitorowanie sytuacji i programy edukacyjne dla przyszłych matek i personelu medycznego. Interweniuje też Rzecznik Praw Obywatelskich, który chce szybkiej ścieżki odwykowej dla uzależnionych przyszłych matek.

Międzynarodowe szacunki wskazują, że w Europie alkohol w ciąży pije co czwarta kobieta. Jednak w zależności od przyjętej w badaniu metody, dane te w poszczególnych krajach znacznie się różnią. W Polsce, w różnych badaniach, w których pytano kobiety o picie alkoholu w czasie ciąży, uzyskiwano wyniki pomiędzy 15 a 40 proc. pijących. Tak wynika z analiz Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego PZH – PIB.

Ze względu na dużą rozpiętość danych, coraz częściej w badaniach epidemiologicznych wykorzystywany jest materiał biologiczny (np. sucha kropla krwi noworodka, smółka, włosy matki). Oznaczenia etyloglukuronidu (EtG) we włosach matki ma tę przewagę nad innymi metodami, że pobierając próbkę włosów pod koniec ciąży lub po porodzie można stwierdzić picie alkoholu w jakimkolwiek okresie ciąży, a nie tylko w ostatnim trymestrze - jak w przypadku smółki - lub w ostatnich tygodniach (jak w przypadku krwi). Dane epidemiologiczne pozyskiwane dzięki analizie anonimowych próbek materiału biologicznego wskazują zawsze na większe rozpowszechnienie picia alkoholu przez kobiety w ciąży, niż badania kwestionariuszowe.

Badania Instytutu Matki i Dziecka oparte na analizie EtG we włosach matki, która właśnie urodziła dziecko wskazują, że w czasie ciąży alkohol piło 50 proc. kobiet, w tym 10 proc. regularnie i w dużych ilościach. Na 300 tysięcy urodzeń aż 1000 dzieci rodzi się z alkoholowym zespołem płodowym (FAS), czyli nieuleczalnymi zaburzeniami rozwojowymi będącymi wynikiem spożywania alkoholu przez kobietę w ciąży. Nie ma na to lekarstwa, a obciążony nim człowiek będzie zmagał się z konsekwencjami przez całe życie. Charakteryzuje się m.in. wrodzonymi wadami i uszkodzeniami mózgu.

Lekarze ginekolodzy, położnicy, pielęgniarki i położne nie mają świadomości, jaka jest rzeczywista skala problemu. Istnieje pilna potrzeba usprawnienia systemu opieki perinatalnej, tak aby lepiej rozpoznawać ryzyko i skutecznie ograniczyć to zjawisko. Konieczna jest nie tylko zmiana procedur, rozwój wiedzy i umiejętności w zakresie profilaktyki FASD, ale również wzmocnienie motywacji lekarzy, pielęgniarek i położnych do podejmowania tematu picia alkoholu w rozmowach z kobietami w wieku rozrodczym – zauważa prof. Marcin Wiącek, Rzecznik Praw Obywatelskich.

Z trzema promilami na porodówce

W ostatnim czasie w debacie publicznej pojawiają się niepokojące informacje dotyczące przypadków pijanych kobiet zgłaszających się do oddziałów położniczych – zwracają uwagę (w interpelacji do ministra zdrowia) posłanki Iwona Kozłowska i Anna Wojciechowska. Przywołują sytuację kobiety rodzącej dziecko przy stężeniu alkoholu we krwi wynoszącym około trzech promili, podczas gdy u noworodka stwierdzono około 1,5 promila alkoholu.

Przypadek ten, choć może być skrajny, rodzi poważne pytania o skalę zjawiska spożywania alkoholu przez kobiety w zaawansowanej ciąży, skuteczność działań profilaktycznych państwa oraz realne mechanizmy ochrony zdrowia i życia dzieci nienarodzonych oraz noworodków. Powszechnie wiadomo, że alkohol spożywany w czasie ciąży może prowadzić do poważnych i nieodwracalnych konsekwencji zdrowotnych, w tym do wystąpienia FAS (alkoholowego zespołu płodowego) oraz innych zaburzeń rozwojowych – zauważają posłanki.

Parlamentarzystki podkreślają, że problem ten nie powinien być rozpatrywany wyłącznie w kategoriach sankcji czy stygmatyzacji, lecz przede wszystkim jako wyzwanie zdrowia publicznego, wymagające skoordynowanych działań profilaktycznych, edukacyjnych i pomocowych. Pytają więc Ministerstwo Zdrowia o dane statystyczne dotyczące liczby przypadków kobiet trafiających na oddziały położnicze pod wpływem alkoholu w ostatnich latach, a także o podejmowane działania profilaktyczne i edukacyjne skierowane do kobiet w ciąży.

Potrzebna edukacja i wsparcie psychiczne

Posłanka Urszula Koszutska również interpeluje w sprawie kampanii informacyjno-edukacyjnej, dotyczącej negatywnych skutków spożywania alkoholu przez kobiety w ciąży, w tym FAS i FASD, a także oznakowania opakowań alkoholu. Zwraca uwagę, że Fetal Alcohol Syndrome (FAS) oraz Fetal Alcohol Spectrum Disorders (FASD) to poważne, nieodwracalne zaburzenia rozwojowe dziecka będące skutkiem spożywania alkoholu przez kobiety w czasie ciąży. Skutki te obejmują m.in. trwałe uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego, zaburzenia poznawcze i emocjonalne, problemy w funkcjonowaniu społecznym oraz zwiększone ryzyko wykluczenia w dorosłym życiu.

W Polsce poziom wiedzy społecznej na temat FAS i FASD wciąż jest niewystarczający, a część kobiet nadal spotyka się z błędnymi przekonaniami, jakoby „niewielkie ilości alkoholu” w ciąży nie stanowiły zagrożenia. Tymczasem zgodnie z aktualnym stanem wiedzy medycznej nie istnieje bezpieczna dawka alkoholu dla kobiet w ciąży. W wielu krajach Unii Europejskiej prowadzone są długofalowe kampanie informacyjne oraz stosowane są czytelne ostrzeżenia zdrowotne umieszczane bezpośrednio na opakowaniach napojów alkoholowych, w tym piktogramy ostrzegające przed spożywaniem alkoholu w ciąży – zauważa poseł Koszutska.

W interpelacji zwraca uwagę, że edukacji wymagają kobiety w ciąży, ale też personel medyczny. Opakowania alkoholu powinny też zawierać jasne informacje na temat szkodliwości dla kobiet w ciąży.

Problem FAS i FASD ma charakter nie tylko zdrowotny, lecz także społeczny i ekonomiczny, a skuteczna profilaktyka wymaga systemowych, długofalowych działań informacyjnych. Ochrona zdrowia przyszłych pokoleń powinna stanowić jeden z priorytetów polityki zdrowotnej państwa – podkreśla.

Wspólne działania urzędników

Rzecznik Praw Obywatelskich zwrócił się do Ministerstwa Zdrowia oraz Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej o wspólne działania w celu opracowania i wdrożenia systemowych rozwiązań dotyczących profilaktyki i leczenia uzależnienia od alkoholu kobiet w ciąży oraz pomocy rodzinie, w której wychowuje się dziecko z FASD.

RPO przypomniał, że artykuł 71 ust. 2 Konstytucji nakazuje, aby matka - zarówno przed urodzeniem dziecka, jak i po jego urodzeniu-  otrzymała szczególną pomoc władz publicznych. Art. 68 ust. 3 podkreśla zaś obowiązek władz publicznych zapewnienia szczególnej opieki zdrowotnej dzieciom i kobietom ciężarnym. Także Konwencja ONZ o prawach dziecka gwarantuje, że państwa-strony odpowiednio zabezpieczą prawo dziecka do życia i ochrony zdrowia, m.in. podejmą niezbędne kroki w celu zapewnienia matkom właściwej opieki zdrowotnej w okresie przed i po urodzeniu.

Te gwarancje ochrony zdrowia, zarówno w stosunku do kobiet w ciąży, jak i dzieci, nie są w pełni realizowane. Rozproszone działania interwencyjne, profilaktyczne i edukacyjne w obszarze ochrony zdrowia nie przynoszą oczekiwanego rezultatu w postaci zachowania abstynencji przez ciężarne kobiety – podkreśla RPO.

Natomiast próżno doszukiwać się regulacji prawnych w obszarze systemu wsparcia rodzin, które zwracałyby uwagę na problem uzależnienia kobiet w ciąży w kontekście dostępu do świadczeń m.in. świadczeń rodzinnych, świadczenia wychowawczego, czy programu „Za życiem”.

Na gruncie systemu osłony socjalnej i pomocy społecznej nie ma skutecznych mechanizmów profilaktycznych uzależnienia od alkoholu. Występuje swoista bezradność państwa wobec zagrożenia, jakie dla dziecka niesie picie alkoholu przez przyszłą matkę. Gdy uzależnienie dotyka ciężarną, powinna zostać wdrożona specjalna procedura szybkiej ścieżki odwykowej w przystosowanych miejscach, łączących opiekę nad kobietą w ciąży z terapią uzależnienia w trybie stacjonarnym – proponuje RPO.

Do tematu wrócimy po odpowiedzi Ministerstwa Zdrowia.