Jest harmonogram wychodzenia z pilotażu Centrów Zdrowia Psychicznego

W tym roku kończy się pilotaż środowiskowego modelu psychiatrycznej opieki zdrowotnej opartego na Centrach Zdrowia Psychicznego (CZP). Program trwał aż sześć lat, od w 2018 r. Zespół ds. zmian systemowych w centrach zdrowia psychicznego opracował zasady zakończenia pilotażu CZP i wdrożenia go w całym kraju. Na zakończenie tego procesu jest niecały rok. Eksperci określili harmonogram działań oraz zmiany, jakie czekają CZP.

W ramach pilotażu powstało 117 centrów zdrowia psychicznego, które obejmowały ok. 51 proc. dorosłej populacji. Środki finansowe na pilotaż centrów zdrowia psychicznego od 2018 roku do końca 2025 roku wyniosły 8,93 mld zł. Rozwój centrów w ramach pilotażu miał charakter falowy. W latach 2018–2023 liczba objętej populacji rosła stopniowo od 3,0 mln do prawie 15 mln dorosłych Polaków, co stanowi blisko połowę populacji dorosłej Polski. Największa ekspansja nastąpiła w latach 2022–2023, kiedy przybyło łącznie ponad 10 mln osób objętych opieką przez centra zdrowia psychicznego.

Jak wskazują eksperci, jako kraj posiadamy zdolności organizacyjne i finansowe do rozszerzenia pilotażu na zdecydowaną większość kraju. Aktualnie w Ministerstwie Zdrowia jest złożonych ponad sto wniosków o przystąpienie do programu pilotażowego, z czego 104 to wnioski o utworzenie nowych centrów zdrowia psychicznego, a 15 - rozszerzenia obecnych. 

Czytaj także: Wiadomo, jakie będą zasady nowego sposobu finansowania Centrów Zdrowia Psychicznego

 

 

 

CZP się sprawdziły, ale są niedociągnięcia 

 

W trakcie pilotażu przyjęto zasadę odpowiedzialności terytorialnej, która jest kluczowa dla modelu psychiatrii środowiskowej. I to się nie zmieni. Finansowanie CZP miałoby w części opierać się na rocznym budżecie populacyjnym, jak dotychczas. Ale kryteria będą bardziej złożone, eksperci rekomendują model mieszany (budżet populacyjny, komponent zadaniowy, premia jakościowa). Stawka w większej mierze ma zależeć od zakresu i  jakości udzielanej pomocy.  

 

Ale CZP czeka też wiele zmian. Eksperci zidentyfikowali szereg niedociągnięć i problemów w trakcie trwania pilotażu. Wśród nich jest m.in. brak jednolitych regulacji prawnych dotyczących statusu i zasad funkcjonowania CZP (potrzeba nowelizacji ustaw i rozporządzeń, wdrożenia standardu opieki w centrach). Placówki mają nierówny poziom wdrożenia modelu środowiskowego w różnych regionach, zależny od lokalnych uwarunkowań i wcześniejszych doświadczeń podmiotów leczniczych. Nie wszędzie są wdrażane standardy organizacyjne i diagnostyczno-terapeutyczne – potrzeba ich upowszechnienia i aktualizacji zgodnie z najnowszą wiedzą medyczną. Zdarzają się też niejasne zasady zarządzania budżetem przez realizatorów pilotażu. 

 

CZP borykały się również z niedoborami kadrowymi, a niektóre nie były w stanie zapewnić minimalnych norm zatrudnienia specjalistów. Eksperci wskazali również na brak jasnych ram dla roli asystentów zdrowienia i ich miejsca w systemie. Pacjenci nie zawsze też otrzymywali pomoc, jakiej potrzebowali. Wśród obszarów, które wymagają zmian, jest nierównomierny dostęp do świadczeń – różnice regionalne, ograniczenia w hospitalizacji i leczeniu dziennym (szczególnie w czasie pandemii), a także brak elastyczności w dostosowywaniu oferty do potrzeb pacjentów (np. działania kryzysowe, wsparcie dzienne, aktywizacja zawodowa). 

 

Część placówek nie była w stanie poradzić sobie z problemem realizacji usług, a ich koszty przewyższały korzyści i powielały istniejące już na danym terenie zabezpieczenie mieszkańców, np. dyżury nocne w centrach zdrowia psychicznego. 

 

 

Szereg kwestii do modyfikacji 

 

Eksperci zespołu ds. zmian systemowych w centrach zdrowia psychicznego nakreślili obszary najpilniejszych zmian, które powinny zostać wprowadzone w CZP. To cała lista propozycji, które kształtują się następująco: 

 

• Planowanie systemowych zmian w opiece psychiatrycznej i leczeniu uzależnień powinno uwzględniać czynniki demograficzne i zmianę struktury wiekowej populacji objętych wsparciem centrum zdrowia psychicznego; 
• Rozwiązania finansowe oparte o budżet populacyjny liczony na bazie stawki na mieszkańca powinny uwzględniać migracje ludności in plus i in minus w zależności od regionu/powiatu;
• Przewidywalny budżet populacyjny powinien być naliczany i rozliczany według jasnych zasad, ściśle powiązany z efektywnością pracy centrum zdrowia psychicznego;
• Niezbędne są regulacje prawne pozwalające na efektywną współpracę JST i centrum na rzecz danej społeczności lokalnej;
• Konieczne jest określenie ścieżek koordynacji z podstawową opieką zdrowotną w ramach opieki stopniowanej. Standard opieki stopniowanej powinien uwzględnić odpowiednią alokację kwalifikacji specjalistów na kolejnych etapach leczenia;
• Niezbędne jest rozróżnienie między trzema odrębnymi grupami pacjentów, których system ochrony zdrowia powinien objąć opieką: 

a) osoby zagrożone wystąpieniem problemów (kryzysu) ze zdrowiem psychicznym; 

b) osoby z łagodnymi i łagodnymi do umiarkowanych problemami ze zdrowiem psychicznym; 

c) osoby z umiarkowanymi do ciężkich i ciężkimi problemami ze zdrowiem psychicznym; 

• Wdrożenie leczenia specjalistycznego dla np. lekoopornych chorób psychicznych; 
• Nawiązanie strukturalnej współpracy między zespołem ds. Zdrowia psychicznego pierwszej linii w ramach centrum zdrowia psychicznego a podmiotami z innych sektorów, w tym realizacja programów zdrowia psychicznego w miejscu pracy i szkole;
• Monitoring pracy centrów zdrowia psychicznego powinien uwzględniać zmienne i wskaźniki, które są powiązane z celami zdrowotnymi oraz specyfiką leczenia psychiatrycznego;
• Szersze i bardziej zaawansowane wykorzystanie narzędzi telepsychiatrii, aby zoptymalizować wsparcie i koordynację mieszkańców w centrach zdrowia psychicznego; 
• W ramach wdrażania dyrektywy EHDS i rozwoju systemów e-zdrowia konieczne jest opracowanie systemu pomiaru kosztów pośrednich poprzez np. Integrację ze świadczeniami ZUS oraz systemami ministerstwa edukacji narodowej, ministerstwa rodziny, pracy i polityki Społecznej oraz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. 

 

 

 

Rok na zmiany 

Zespół rekomenduje trzy etapy wychodzenia z pilotażu, przy założeniu, że program pilotażowy zostanie przedłużony do 31 grudnia 2026 r. Z czego jeden z etapów był przewidziany do realizacji w końcowe ubiegłego roku.   

 

Harmonogram przewiduje następujące etapy wdrożenia w okresie styczeń-grudzień 2026: 

1. przygotowanie zmian ustawowych i nowelizacji rozporządzeń pod kątem wdrożenia centrów zdrowia psychicznego: 

1. Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego umożliwiającej dalsze istnienie centrum zdrowia psychicznego w wariancie drugim (CZP typu B);
2. Ustawa o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych: wprowadzenie zapisu dot. map odpowiedzialności terytorialnej rozumianych jako obszary kontraktowania, w tym szczególnych warunków dotyczących tworzenia więcej niż jednego centrum zdrowia psychicznego na obszarze odpowiedzialności terytorialnej, np. w Lublinie;
3. Rozporządzenie o kodach resortowych: wprowadzenie nowej komórki organizacyjnej;
4. Rozporządzenie o rejestrze podmiotów wykonujących działalność leczniczą: dopuszczenie technicznej możliwości rejestracji kilku miejsc udzielania świadczeń w ramach nowej komórki;
5. Rozporządzenie o ogólnych warunkach umów: wdrożenie zapisów pozwalających na implementacje nowego modelu finansowania centrum zdrowia psychicznego
6. przygotowanie wersji drugiej rozporządzenia o Standardzie opieki w centrach zdrowia psychicznego po pierwszych wynikach wdrożenia wersji 1;
7. wdrożenie opieki stopniowanej i ścieżki pacjenta w CZP;

2. przygotowanie zmian ustawowych lub nowej ustawy o przetwarzania informacji w ramach współpracy międzysektorowej; 

3. wstępna symulacja budżetu populacyjnego w podziale na jego trzy komponenty;

4. ocena potrzeb zdrowotnych, opracowanie i wycena świadczeń realizowanych na II i III poziomie referencyjnym.