Zastrzeżony PESEL: Więcej bezpieczeństwa, mniej wygody
Po wycieku danych z systemów firmy MyDr gwałtownie wzrosło zainteresowanie zastrzeganiem numeru PESEL. To rozwiązanie może skutecznie ograniczyć ryzyko wyłudzenia kredytu czy pożyczki na cudze dane, jednak nie jest pozbawione wad. Zastrzeżony PESEL może bowiem utrudnić zakup na raty, otwarcie rachunku bankowego czy dokonanie niektórych czynności notarialnych. Eksperci podkreślają, że jest to przede wszystkim kompromis między bezpieczeństwem a wygodą.
Doniesienia o wycieku danych z systemów firmy MyDr wywołały lawinę pytań o bezpieczeństwo danych osobowych. Według informacji Ministerstwa Cyfryzacji incydent może dotyczyć nawet 19 mln osób. W ręce cyberprzestępców mogły trafić m.in. numery PESEL, dane kontaktowe oraz informacje medyczne.
Eksperci podkreślają, że choć wyciek danych PESEL nie oznacza automatycznie, że dojdzie do oszustwa, skradzione informacje mogą być wykorzystywane przez przestępców przez wiele miesięcy, a nawet lat. Mogą służyć do prób wyłudzeń, zakładania kont bankowych czy zaciągania zobowiązań na cudze nazwisko.
Przeczytaj także: Wyciek danych w MyDr. Co mają zrobić lekarze i pacjenci?
Rosnące zainteresowanie zastrzeganiem numeru PESEL widać także w urzędach, m.in. w Lublinie, Krakowie i Wrocławiu. Prezydent Warszawy Rafał Trzaskowski poinformował, że od 18 do 20 sierpnia Biuro Administracji i Spraw Publicznych oraz jego delegatury będą pracować dłużej, do godz. 18.00. Jak wyjaśnił, jest to reakcja na zwiększoną liczbę mieszkańców chcących zastrzec numer PESEL po komunikacie Ministerstwa Cyfryzacji dotyczącym cyberataku na MyDr.
Ministerstwo Cyfryzacji rekomenduje, aby numer PESEL był domyślnie zastrzeżony, a jego odblokowanie następowało wyłącznie na czas wykonywania konkretnych czynności, takich jak otwarcie rachunku bankowego, zaciągnięcie kredytu czy zakup na raty. Podobne stanowisko zajął wicepremier i minister cyfryzacji Krzysztof Gawkowski.
Każda osoba w Polsce powinna mieć zastrzeżony numer PESEL – stwierdził Krzysztof Gawkowski.
Zobacz procedurę w LEX: Zawiadamianie osoby, której dane dotyczą, o naruszeniu ochrony danych osobowych >
Jak zastrzec PESEL
Możliwość zastrzeżenia numeru PESEL przez osoby fizyczne wprowadziła ustawa z 7 lipca 2023 r. dotycząca ograniczania niektórych skutków kradzieży tożsamości. Takie zastrzeżenie powoduje zablokowanie numeru PESEL widoczne w Rejestrze Zastrzeżeń Numerów PESEL prowadzonym przez Ministra Cyfryzacji.
Usługę można uruchomić bezpłatnie na trzy sposoby:
- w aplikacji mObywatel – w sekcji „Usługi” należy wybrać „Zastrzeż PESEL”. Zastrzeżenie zaczyna działać w czasie rzeczywistym;
- przez serwis gov.pl – po zalogowaniu się jedną z dostępnych metod, np. profilem zaufanym lub bankowością elektroniczną;
- w urzędzie gminy – to rozwiązanie m.in. dla osób, które nie korzystają z usług cyfrowych.
Numer PESEL mogą zastrzec pełnoletni obywatele polscy i cudzoziemcy. Przed dokonaniem zastrzeżenia wnioskodawca musi potwierdzić swoją tożsamość na podstawie dowodu osobistego lub paszportu, a jeśli ich nie posiada – innego dokumentu ze zdjęciem. W przypadku cudzoziemców tożsamość potwierdza się na podstawie paszportu lub innego dokumentu ze zdjęciem, np. karty pobytu lub zagranicznego dowodu osobistego.
Po dokonaniu czynności wnioskodawca otrzymuje powiadomienie o zastrzeżeniu numeru PESEL zawierające dokładną godzinę, minutę i sekundę wprowadzenia informacji do systemu.
Zastrzeżenia można dokonać również przez pełnomocnika, jednak wyłącznie na podstawie pisemnego pełnomocnictwa szczególnego do złożenia wniosku o zastrzeżenie numeru PESEL.
Zastrzeżenie PESEL nie tylko po wycieku danych
Dr hab. Marlena Sakowska-Baryła, radca prawny i partner w Sakowska-Baryła, Czaplińska Kancelaria Radców Prawnych, podkreśla, że zastrzeżenie numeru PESEL nie powinno być traktowane wyłącznie jako reakcja na pojedynczy incydent.
Nie ma obowiązku zastrzeżenia numeru PESEL. To jest tylko jeden ze środków ostrożności, które można podjąć. Co więcej, nie jest to środek, który należy zastosować wyłącznie w związku z tym konkretnym wyciekiem danych, ale przede wszystkim dlatego, że PESEL jest numerem wielokrotnie wykorzystywanym w różnych sytuacjach związanych z kradzieżą tożsamości. W ramach rozwiązań normatywnych zaproponowano właśnie taką możliwość zastrzeżenia numeru PESEL – mówi Marlena Sakowska-Baryła.
Jak podkreśla, zastrzeżenie numeru PESEL ma przede wszystkim utrudnić wykorzystanie danych przez osoby trzecie.
Kiedy mamy zastrzeżony PESEL, osoba, która chciałaby podszyć się pod nas, wykorzystując np. dane pozyskane w wyniku wycieku, będzie miała utrudnioną drogę do zawarcia umowy z bankiem, zaciągnięcia kredytu czy zakupu na raty. Trzeba jednak pamiętać, że przy zastrzeżonym numerze PESEL również my sami nie wykonamy takich czynności bez wcześniejszego cofnięcia zastrzeżenia – wyjaśnia Marlena Sakowska-Baryła.
Przeczytaj także: Zastrzeżenie numeru PESEL utrudni działania cyberprzestępcom
Jakie korzyści daje zastrzeżony PESEL
Przepisy ustawy nakładają na banki, firmy pożyczkowe, operatorów telekomunikacyjnych czy notariuszy obowiązek sprawdzenia rejestru przed dokonaniem określonych czynności. Jeśli PESEL jest zastrzeżony, instytucja nie powinna zawrzeć umowy ani przeprowadzić transakcji wymagającej takiej weryfikacji.
Jeśli ktokolwiek chciałby wziąć kredyt lub pożyczkę na nasze dane, przy zastrzeżonym numerze PESEL nie będzie mógł tego zrobić – wskazuje Agnieszka Wachnicka, wiceprezes Związku Banków Polskich.
Dr Bartosz Bacia, radca prawny specjalizujący się m.in. w cyberbezpieczeństwie sektora finansowego, dodaje z kolei, że w przypadku banków konsekwencje zignorowania zastrzeżenia są bardzo poważne- co do zasady bank nie może dochodzić od konsumenta roszczenia wynikającego z takiej umowy, jeżeli w chwili jej zawarcia jego PESEL był zastrzeżony. Ponadto nie może takiej wierzytelności zbyć – podkreśla dr Bartosz Bacia.
Bank ma również obowiązek zweryfikować rejestr przy wypłacie gotówki w placówce, jeżeli kwota pojedynczej wypłaty albo suma wypłat w danym dniu przekracza trzykrotność minimalnego wynagrodzenia. Przy zastrzeżonym numerze PESEL bank wstrzymuje wypłatę na 12 godzin - podkreśla dr Bartosz Bacia.
Jak zastrzeżenie numeru PESEL wpłynie na obowiązki administratora danych? - czytaj w LEX >
Zastrzeżenie utrudnia również wykorzystanie danych przy próbach uzyskania duplikatu karty SIM, zawarcia umowy leasingowej czy przeprowadzenia niektórych czynności notarialnych.
Zastrzeżenie PESEL niesie też niedogodności
Eksperci przyznają, że zastrzeżony PESEL wymaga od użytkownika minimalnej aktywności.
Cofnięcie zastrzeżenia jest jednak bardzo proste. Jeśli korzystamy z aplikacji mObywatel, zarówno zastrzeżenie, jak i cofnięcie zastrzeżenia numeru PESEL zajmuje około 10 sekund. Co więcej, aplikacja pozwala czasowo cofnąć zastrzeżenie na konkretne godziny, jeśli wiemy, w jakich godzinach będziemy potrzebowali skorzystać z naszego numeru PESEL, a później przywrócić ochronę automatycznie. Według mnie znaczna część populacji używa już smartfonów, więc wykonanie takich czynności nie powinno być wielkim problemem – wskazuje dr hab. Marlena Sakowska-Baryła.
Należy jednak pamiętać, że po odwołaniu zastrzeżenia trzeba odczekać co najmniej 30 minut, zanim będzie można ponownie aktywować ochronę.
Sposoby stwierdzenia tożsamości przy dokonywaniu czynności notarialnej - czytaj w LEX >
Jak zaznacza ekspertka, większy problem mogą mieć osoby niekorzystające z rozwiązań cyfrowych.
W ich przypadku konieczna jest wizyta w urzędzie, zarówno aby zastrzec PESEL, jak i odwołać zastrzeżenie. Trzeba więc odpowiedzieć sobie na pytanie, co jest ważniejsze: poczucie bezpieczeństwa wynikające z tego, że nikt nie wykorzysta naszego numeru PESEL, czy wygoda polegająca na uniknięciu wizyty w urzędzie – wskazuje Marlena Sakowska-Baryła.
Instytucje finansowe i notariusze odmawiają przeprowadzenia określonych czynności, jeśli PESEL pozostaje zastrzeżony. Może to oznaczać problemy z:
- uzyskaniem kredytu lub pożyczki,
- zakupem na raty,
- otwarciem rachunku bankowego,
- uzyskaniem duplikatu karty SIM,
- niektórymi czynnościami notarialnymi dotyczącymi nieruchomości obejmującymi zbycie lub obciążenie nieruchomości, użytkowania wieczystego lub spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu, a także sporządzenie pełnomocnictwa do takich czynności.
Magdalena Arendt, wiceprezes Krajowej Rady Notarialnej, podkreśla, że zastrzeżenie numeru PESEL jest przydatnym mechanizmem zwiększającym bezpieczeństwo, jednak wymaga od osoby zainteresowanej odpowiedniego działania i pamiętania o jego konsekwencjach.
W przypadku czynności notarialnych konieczne może być wcześniejsze sprawdzenie statusu PESEL, ponieważ notariusz ma możliwość jego weryfikacji. Dlatego przed planowaną wizytą warto skontaktować się z kancelarią kilka dni wcześniej, aby ustalić, czy zastrzeżenie PESEL nie będzie przeszkodą i jakie kroki należy podjąć – przypomina Magdalena Arendt.
Czytaj też w LEX: Weryfikacja przez notariusza numeru PESEL w rejestrze zastrzeżeń numerów PESEL >
Bezpieczeństwo kosztem wygody
Dr Bartosz Bacia podkreśla, więc, że zastrzeżenie PESEL należy traktować jako dodatkowe zabezpieczenie przed kradzieżą tożsamości, a nie jako rozwiązanie zapewniające pełną ochronę. Dla osób, które rzadko zaciągają kredyty, pożyczki, zawierają umowy leasingu czy dokonują innych czynności wymagających weryfikacji PESEL, pozostawienie numeru zastrzeżonego wydaje się racjonalne.
W przypadku osób bardzo aktywnych w obrocie gospodarczym trzeba natomiast liczyć się z koniecznością pamiętania o czasowym cofnięciu zastrzeżenia przed niektórymi transakcjami. Ostatecznie jest to więc kompromis między bezpieczeństwem a wygodą – podsumowuje Bartosz Bacia.
Zastrzeżenie numeru PESEL nie zabezpiecza choćby przed phishingiem, oszustwami inwestycyjnymi czy kradzieżą środków z rachunku bankowego po przejęciu danych logowania.
Wycieki danych były od zawsze. Obecnie dane mają przede wszystkim postać cyfrową, ale wcześniej funkcjonowały w dokumentacji papierowej, która również była gubiona, niszczona lub trafiała w niepowołane ręce. Musimy mieć świadomość, że takie zagrożenia istnieją i starać się ograniczać ich skutki – podkreśla dr hab. Marlena Sakowska-Baryła.
Zwraca uwagę, że PESEL od wielu lat pełni podwójną rolę – identyfikuje obywatela i jednocześnie bywa wykorzystywany do autoryzacji niektórych działań, np. w usługach bankowych, ubezpieczeniowych czy w korespondencji elektronicznej.
Od lat wskazuję, że nie jest to najmądrzejsze rozwiązanie. PESEL stał się numerem, który nie tylko nas identyfikuje, ale także bywa wykorzystywany do autoryzacji. Identyfikacja sama w sobie nie jest aż tak dużym problemem, zwłaszcza że numery PESEL są hurtowo ujawnione, np. w Krajowym Rejestrze Sądowym. To właśnie dlatego warto korzystać z narzędzi, które ograniczają możliwość ich wykorzystania przez osoby nieuprawnione – wskazuje Marlena Sakowska-Baryła.
Powiadomienia o zagrożeniach
Ministerstwo Cyfryzacji przypomina, że w aplikacji mObywatel działa również usługa „Bezpiecznie w sieci”, która pozwala otrzymywać powiadomienia o aktualnych cyberzagrożeniach oraz zgłaszać podejrzane strony internetowe i inne incydenty związane z bezpieczeństwem cyfrowym.
Dodatkowo na stronie „Bezpieczne Dane” można sprawdzić, czy nasze dane osobowe były kiedykolwiek przedmiotem wycieku.
