Małżeńska umowa majątkowa nie działa wstecz
Małżeńska umowa majątkowa ustanawiająca rozdzielność majątkową nie może wywoływać skutku ustrojowego z datą wcześniejszą niż dzień jej zawarcia. Zmiana ustroju następuje z chwilą zawarcia umowy, ewentualnie z upływem terminu późniejszego, jeżeli strony wyraźnie go zastrzegły. Z tego względu postanowienia zmierzające do „wstecznego” ustanowienia rozdzielności nie realizują zamierzonego celu prawnego - pisze prof. ndzw. dr Małgorzata Wojciechowicz, adwokat.
Małżeńska umowa majątkowa, o której mowa w art. 47 par. 1 kodeksu rodzinnego opiekuńczego (k.r.o.), stanowi czynność prawną o charakterze ustrojowym. Jej istota polega na ukształtowaniu, w granicach przewidzianych przez ustawę, stosunków majątkowych małżonków poprzez rozszerzenie bądź ograniczenie wspólności ustawowej albo przez ustanowienie rozdzielności majątkowej. Ustawodawca zastrzegł dla tej czynności formę aktu notarialnego pod rygorem nieważności, co odpowiada jej doniosłości oraz funkcji porządkującej w obrocie.
Na tle praktyki notarialnej i sporów związanych z odpowiedzialnością majątkową małżonków szczególnej wagi nabiera problem temporalnego zakresu skutków umów majątkowych. Dla zachowania poprawności dogmatycznej niezbędne jest ścisłe rozróżnienie dwóch płaszczyzn: po pierwsze, skutku ustrojowego, tj. momentu zmiany ustroju majątkowego (w szczególności chwili ustania wspólności ustawowej wskutek umowy wyłączającej wspólność), po drugie, skutku przedmiotowego, tj. kwalifikacji określonych składników majątkowych jako należących do majątku wspólnego albo osobistego (ewentualnie jako współwłasności w częściach ułamkowych).
W judykaturze utrwalone jest stanowisko, że umowa ustanawiająca rozdzielność majątkową nie może wywoływać skutków „wstecz” w znaczeniu ustrojowym, tj. nie może ustanowić rozdzielności z datą wcześniejszą niż dzień jej zawarcia. Jednocześnie wyrażono zapatrywanie dopuszczające ograniczoną „moc wsteczną” w znaczeniu przedmiotowym, rozumianą jako włączenie do majątku wspólnego (mocą umowy rozszerzającej wspólność) przedmiotów należących uprzednio do majątków osobistych, choćby zostały nabyte przed zawarciem umowy.
Czytaj też w LEX: Małżeńskie umowy majątkowe >
Niedopuszczalność mocy wstecznej w znaczeniu ustrojowym. Skutek czasowy umowy wyłączającej wspólność
Umowa majątkowa wyłączająca wspólność ustawową wywołuje skutek w sferze ustroju majątkowego z chwilą jej zawarcia, ewentualnie z upływem późniejszego terminu oznaczonego przez strony. Oznacza to, że małżonkowie mogą ukształtować moment ustania wspólności jedynie „na przyszłość”: albo z dniem zawarcia umowy, albo od daty późniejszej wskazanej w jej treści. Niedopuszczalne jest natomiast ustanowienie rozdzielności majątkowej z datą wcześniejszą niż dzień zawarcia umowy.
Konsekwencją powyższego jest ocena postanowienia, które miałoby przyznawać umowie wyłączającej wspólność „moc wsteczną” w znaczeniu ustrojowym, tj. prowadzić do wstecznego ustalenia daty ustania wspólności. Takie postanowienie nie wywołuje zamierzonego skutku ustrojowego. Konstrukcja umowy majątkowej nie służy bowiem rekonstrukcji przeszłego stanu ustrojowego małżonków w oparciu o późniejsze oświadczenia woli, lecz kształtowaniu ustroju na przyszłość.
Czy małżonkowie z rozdzielnością majątkową mogą mieć wspólne konto? - sprawdź w LEX >
Należy przy tym odnotować, że ustawodawca przewidział mechanizm umożliwiający ustalenie wcześniejszej daty zniesienia wspólności, lecz powiązał go z kompetencją sądu i przesłanką „ważnych powodów” (art. 52 k.r.o.). Systemowe rozdzielenie drogi umownej i sądowej wzmacnia wniosek, że wsteczne określenie daty ustania wspólności nie mieści się w dyspozycji stron w ramach art. 47 par. 1 k.r.o.
Ratio ograniczeń temporalnych: bezpieczeństwo obrotu i ochrona osób trzecich
Zasadnicze uzasadnienie niedopuszczalności mocy wstecznej w znaczeniu ustrojowym ujawnia się w perspektywie ochrony osób trzecich, w szczególności wierzycieli. Wyłączenie lub ograniczenie wspólności ustawowej wpływa na zakres majątku pozostającego w polu potencjalnego zaspokojenia wierzytelności, zwłaszcza gdy dłużnikiem jest tylko jeden z małżonków. Z tego względu ustawodawca ukształtował szczególną regułę skuteczności umowy majątkowej w relacjach z osobami trzecimi, uzależniając możliwość powoływania się na umowę wobec osób trzecich od tego, czy fakt jej zawarcia oraz jej rodzaj były tym osobom wiadome (art. 471 k.r.o.).
W starszych wypowiedziach judykatury – ukształtowanych w odmiennym stanie legislacyjnym i przy innej numeracji – analogiczny mechanizm ochronny bywał ujmowany jako art. 47 par. 2 KRO. Dla współczesnego wywodu właściwą podstawą jest art. 471 k.r.o., natomiast sens regulacyjny pozostaje zbieżny: osoba trzecia nie powinna ponosić negatywnych konsekwencji wstecznej, nieprzewidywalnej zmiany reżimu majątkowego, jeżeli działała w oparciu o stan istniejący w dacie zdarzeń prawnie doniosłych.
W konsekwencji klauzule umowne zmierzające do ustanowienia rozdzielności z datą wcześniejszą niż dzień zawarcia umowy godziłyby w pewność obrotu i prowadziły do nieakceptowalnego „zaskakiwania” uczestników obrotu, w tym wierzycieli, poprzez przestawienie ex post granic odpowiedzialności majątkowej.
Dopuszczalna „moc wsteczna” w znaczeniu przedmiotowym: kwalifikacja składników majątkowych
Odrębnie należy ocenić dopuszczalność „działania wstecz” w znaczeniu przedmiotowym. Zasadą jest, że umowa majątkowa reguluje stosunki majątkowe na przyszłość. Judykatura dopuściła jednak, aby małżonkowie – w ramach umowy rozszerzającej wspólność ustawową - włączyli do majątku wspólnego przedmioty należące dotąd do ich majątków osobistych, także wówczas, gdy zostały one nabyte przed zawarciem umowy. W takim ujęciu nie dochodzi do wstecznego ustalenia daty zmiany ustroju. Umowa oddziałuje na przynależność określonych składników majątkowych na podstawie aktualnie zawartej czynności, a „moc wsteczna” ma tu wyłącznie wymiar przedmiotowy (kwalifikacyjny).
Analogicznie, dopuszczalne jest ograniczenie wspólności ustawowej w odniesieniu do przedmiotów już należących do majątku wspólnego. Wówczas, ze względu na treść art. 46 k.r.o., przedmioty te stają się współwłasnością małżonków w częściach ułamkowych. Również w tym przypadku chodzi o skutek przedmiotowy umowy (zmianę kwalifikacji określonych składników), a nie o wsteczne ukształtowanie momentu zmiany ustroju majątkowego.
Zobacz też linię orzeczniczą w LEX: Dopuszczalność sądowego zniesienia małżeńskiej wspólności majątkowej z datą wsteczną w przypadku jej uprzedniego zniesienia w drodze umowy >
Konkluzje
Małżeńska umowa majątkowa ustanawiająca rozdzielność majątkową nie może wywoływać skutku ustrojowego z datą wcześniejszą niż dzień jej zawarcia. Zmiana ustroju następuje z chwilą zawarcia umowy, ewentualnie z upływem terminu późniejszego, jeżeli strony wyraźnie go zastrzegły. Z tego względu postanowienia zmierzające do „wstecznego” ustanowienia rozdzielności nie realizują zamierzonego celu prawnego: pozostają sprzeczne z istotą umowy ustrojowej oraz z mechanizmem ochrony osób trzecich, ujętym obecnie w art. 47(1) k.r.o., który uzależnia możliwość powoływania się na umowę względem innych osób od ich wiedzy o jej zawarciu i rodzaju. Jeżeli zatem ma dojść do ustalenia wcześniejszej daty ustania wspólności, możliwe jest to wyłącznie w drodze rozstrzygnięcia sądowego na podstawie art. 52 k.r.o., po wykazaniu „ważnych powodów”.
Nie wyklucza to jednak osiągnięcia efektu określanego potocznie jako „działanie wstecz” w znaczeniu przedmiotowym. W szczególności dopuszczalne jest włączenie do majątku wspólnego (na mocy umowy rozszerzającej wspólność) składników należących uprzednio do majątków osobistych, a także przekształcenie statusu określonych składników z majątku wspólnego we współwłasność w częściach ułamkowych w razie ograniczenia wspólności, zgodnie z art. 46 k.r.o.
Kierunki orzecznicze: – SN z 25.06.2003 r., III CKN 545/01 – SN z 13.05.1998 r., III CKN 482/97 – SN z 11.01.1995 r., II CRN 148/94 – SA w Poznaniu z 28.03.1995 r., I ACr 844/94 – SN z 9.09.2011 r., I CSK 616/10
prof. ndzw. dr Małgorzata Wojciechowicz, adwokat, partner zarządzający w Kancelarii WLP Partners, prezes Instytutu Badań i Rozwoju Nauk Prawnych i Polskiego Centrum Edukacji Prawnej
Czytaj też w LEX: Zawarcie, zmiana i rozwiązanie umowy majątkowej małżeńskiej >
