Piotrowska-Albin: Młodzież nieźle orientuje się w prawie, ale widać kryzys zaufania do państwa

Każdy aspekt życia społecznego ma swe mechanizmy regulacyjne - moralne, obyczajowe, ale także prawne. Znajomość i zrozumienie prawa konstytucyjnego, szkolnego, potrzebnych w życiu młodego człowieka elementów prawa cywilnego, np. przepisów prawa pracy lub rodzinnego, ma wpływ na świadomość lub brak świadomości praw obywatelskich. Sprawczość pozwoli na zbliżenie się do zagadnień, które młodzież interesują - mówi Elżbieta Piotrowska-Albin, wiceprezeska zarządu, Fundacja Edukacji Prawnej Iustitia.

Krzysztof Koślicki: Dzień Edukacji Prawnej obchodzimy już 10. raz. Jak przez ten czas zmieniła się świadomość młodych ludzi w zakresie prawa?

Elżbieta Piotrowska-Albin: Oczywiście to trudno określić w jednym zdaniu, ale podpierając się badaniami i obserwacjami trzeba przede wszystkim powiedzieć, że młodzież wykazuje się obecnie dobrą znajomością ogólną i rozumieniem kwestii obywatelskich i ten stan cały czas się polepsza. Pokazują to zarówno cykliczne badania kompetencji obywatelskich International Civic and Citizeship Education Study (ICCS)*, regularnie prowadzone badania CBOS, jak też inne.

Te pierwsze wskazują na istotny wzrost wiedzy i rozumienia zagadnień związanych z funkcjonowaniem demokratycznego państwa, instytucji państwowych, systemów politycznych oraz wartości obywatelskich na przestrzeni lat 2009-2022. W 2022 r. polscy uczniowie ósmej klasy szkoły podstawowej osiągnęli jedne z najwyższych wyników w zakresie wiedzy i rozumienia kwestii obywatelskich spośród 20 badanych krajów, zaraz po uczniach z Tajwanu i Szwecji, ex aequo z Estońskimi. Jednocześnie badania te zdiagnozowały bardzo niską, znacznie poniżej średniej wszystkich państw, ocenę funkcjonowania systemu politycznego oraz parlamentarzystów. Badania CBOS, British Council (Next Generation), Fundacji Batorego przynoszą podobne wnioski. Najniżej ze wszystkich państw polscy uczniowie ocenili reprezentowanie ich interesów przez członków parlamentu, czyli, kolokwialnie mówiąc mają poczucie, że nikt, kto ma wpływ na decyzje, nie przejmuje się potrzebami młodych. Nie dziwi w związku z tym bardzo niski wynik dotyczący zaufania do partii politycznych, parlamentu i rządu. W porównaniu z rokiem 2009 w 2022 r. nastąpił regres odnośnie do każdej z tych grup. Stąd hipotetycznie bierze się również niechęć do uczestnictwa w działalności partii oraz w systemie instytucji publicznych.

Warto w tym miejscu przypomnieć, że końcówka roku 2020 obfitowała w masowe protesty młodzieży i kobiet po wyroku Trybunału Konstytucyjnego ograniczającego drastycznie możliwość aborcji i mimo że osoby biorące udział w badaniu były zbyt młode na aktywność protestacyjną, to atmosfera zawodu, złości, rozczarowania, płynąca od niewiele starszych uczestników wydarzeń mogły wpłynąć na przekonania i opinie młodszych obserwatorów. Powodowały one też wzrost zainteresowania prawami człowieka i obywatelskimi, zasadami organizującymi system instytucji demokratycznych oraz chęci udziału w wyborach, czyli posiadania wpływu na politykę. Wzrost zainteresowania prawem wyborczym w praktyce odnotowaliśmy w ostatnich wyborach do Sejmu w 2023 r., kiedy wzięła w nich udział rekordowa liczba młodych ludzi w wieku 18-29 – prawie 70 proc. w porównaniu z 46,4 proc. w roku 2019. 

Obserwujemy aktywność młodzieży w kwestii ochrony klimatu i ich niepewność co do dalszych losów ludzkości. Widzieliśmy ich niesamowitą aktywność, kiedy trzeba było zaopiekować się milionem uchodźców z Ukrainy po wybuchu pełnoskalowej wojny w lutym 2022 roku – to, w dużym stopniu, dzięki mobilizacji młodych ludzi, tworzeniu sieci wsparcia, organizacji przewozu i zakwaterowania udało się zaopiekować w krótkim czasie tą olbrzymią rzeszą ludzi. Instytucje państwa zadziałały później, ale na początku to masowy ruch pomocy organizowany w dużym stopniu przez pokolenie Z dał dowód postaw obywatelskich.

Czy to znaczy, że w zakresie kształtowania świadomości prawnej i obywatelskiej niewiele już jest do zrobienia?

Nadal jest co robić, gdyż te same badania pokazują, że zaufanie do instytucji państwa jest minimalne, a to oznacza, że wkrótce możemy mieć poważnych kryzys systemowy, bo najwartościowsze osoby, nie będą chciały uczestniczyć w systemie trójpodziału władzy poprzez instytucje do tego powołane: parlament, administrację państwową, sądownictwo. Ponadto, jak wykazują badania, wiedza, którą posiadają młodzi ludzie jest często teoretyczna lub ogólna, a oni mają problem z praktycznym znaczeniem pojęć i instytucji prawnych oraz weryfikacją informacji. Dlatego staramy się, aby trudne zagadnienia przedstawić w sposób przystępny i zrozumiały.

Które z podjętych działań przez Fundację okazały się najbardziej trafne i skuteczne?

Fundacja Edukacji Prawnej Iustitia w obecnym kształcie funkcjonuje od 10 lat. Inicjatywa, która dynamicznie się rozwija, jest Dzień Edukacji Prawnej organizowany przez nas od 2017 roku. Obecnie, termin 15 marca zaczyna być symboliczny, gdyż wydarzeń towarzyszących obchodom jest tak dużo, że trwają one cały miesiąc. Dzięki wsparciu oddziałów regionalnych Stowarzyszenia Sędziów Polskich Iustitia prawie w całym kraju odbywają się spotkania z sędziami i innymi przedstawicielami zawodów prawniczych na terenie sądów lub w szkołach. Przebiegają one m. in. w formie lekcji, warsztatów, pogadanek, prezentacji i, co wzbudza największe zainteresowanie, symulacji rozpraw sądowych. W ubiegłym roku odbyło się ponad 250 spotkań realizowanych w ten sposób, a w wydarzeniach wzięło udział około 10 000 uczniów. Ponadto przygotowujemy serie webinariów/podcastów na tematy, które są bliskie młodym ludziom. Dzięki wsparciu oddziałów regionalnych Stowarzyszenia Sędziów Polskich Iustitia, które jest jednym z fundatorów, prawie w całym kraju odbywają się spotkania z sędziami i innymi przedstawicielami zawodów prawniczych na terenie sądów lub w szkołach. Otrzymujemy też ogromne wsparcie organizacyjne i merytoryczne od drugiego fundatora, czyli Wolters Kluwer Polska, za co serdecznie dziękuję. Ale to nie wszystko. W 2025 roku do obchodów dołączyło Ministerstwo Sprawiedliwości, inicjując porozumienie organizacji prawniczych odnoszące się do wspólnego przygotowania Dnia Edukacji Prawnej. Wsparcie ministerstwa dotyczyło współpracy w przygotowaniu scenariuszy lekcji, pomocy dydaktycznej oraz przepływu informacji pomiędzy zainteresowanymi szkołami z jednej strony a z drugiej gotowość do prowadzenia ich przez prawników. W wydarzeniach koordynowanych przez Ministerstwo Sprawiedliwości w ubiegłym roku wzięło udział 519 szkół, w których odbyły się lekcje prawne na podstawie opracowanych scenariuszy dla ponad 29 500 uczniów i uczennic. W lekcji zdalnej, dla szkół, które nie mogły bezpośrednio uczestniczyć w lekcjach, wzięło udział 45 593 osób z 881 szkół.

W tym roku zapisanych na lekcje jest już dużo więcej placówek, więc liczymy na to, że padnie nowy rekord. W ciągu tego okresu podejmowaliśmy bardzo różnorodne działania, jednak wydaje się, że zawsze największe zainteresowanie wzbudzają rozprawy symulowane i możliwość wejścia przez dzieci i młodzież w role przypisane do danej sprawy – sędziego, adwokata, prokuratora, oskarżonego, świadków.

Czy Pani zdaniem młodym ludziom aktualnie potrzebna jest wiedza o prawie? Może wystarczy AI i dostęp do internetu?

Zdecydowanie potrzebna jest wiedza prawna, także po to, aby można było krytycznie korzystać z pomocy AI, który jest genialnym wynalazkiem, ale wymaga kontroli. Jak donoszą badania, np. CBOS „Młodzi i media społecznościowe” z 2024 r., pokolenie Z korzysta przede wszystkim z social mediów (39 proc.) w tym z TikToka, Instagrama, a są to media, które, w porównaniu z tradycyjnymi, dają szczątkowe, często stronniczo przefiltrowane przez algorytmy informacje. Zaledwie 3 proc. wykorzystuje radio, a 2 proc. korzysta z prasy – a to są media, które dają bardziej pogłębioną ekspercką informację. Wolimy, aby na świadomość prawną naszych dzieci i młodzieży mieli wpływ eksperci prawni, a nie nieznanej maści influencerzy intenetowi, albo trolle. Oczywiście, jest to duże wyzwanie, także dla ekspertów, aby stali się atrakcyjni dla młodego pokolenia. Dlatego staramy się przybliżać prawo w atrakcyjnej formie i w kontakcie bezpośrednim z prawnikami, korzystając z takich wydarzeń, jak Dzień Edukacji Prawnej. Wybieramy tematy, które są bliskie młodym ludziom i dostosowujemy do wieku. Hitem dla dzieci młodszych jest np. nagrana przez nas „Bajka o królewnie, które zniosła wszystkie prawa”, albo film ze spektaklu rozprawy „Proces wilka” dostępnych na naszej stronie internetowej w materiałach edukacyjnych. Dla nieco starszej młodzieży proponujemy książkę „Apteczka prawna. LEX bez łez” albo wsłuchanie się w webinaria, których tematy przygotowaliśmy na podstawie sondaży zainteresowań, np. „Pierwsza umowa o pracę”, „Uczniu poznaj swoje prawa”, „Jak mieć przyjaciół w erze szklanych ekranów” i wiele innych.

W tym roku, jak od wielu lat zapraszamy szkoły i wszystkich zainteresowanych również do udziału w webinariach, które odbędą się w dniach 16 – 20 marca. Rozmawiać będziemy z prof. Robertem Grzeszczakiem na temat: „Czy prawo międzynarodowe i zasada suwerenności państw wciąż obowiązują?”, z Sylwią Czubkowską -„Jak zachować prywatność w świecie wirtualnym?", a z dr Tomaszem Warykiewiczem na temat „Narzędziownik świadomego obywatela. Bezpieczeństwo“. 

Czy edukacja prawna w szkołach jest na wystarczającym poziomie? Może dostrzega Pani jakiś obszar, w którym należałoby coś zmienić?

Z wcześniej przytoczonych badań wynika, że młodzież polska jest dobrze zorientowana w ogólnych zagadnieniach w zakresie wiedzy i rozumienia kwestii obywatelskich. Problemem nie jest brak wiedzy, a postawy i opinie młodych ludzi na temat ważnych kwestii społecznych. Nauczyciele informują o spadku motywacji, a szkoły borykają się z brakiem zaangażowania uczniów w realizację programów. Z drugiej strony widzimy, że jeśli tematy interesują młodzież, to potrafi się w nie autentycznie i mocno zaangażować. Wydaje się, że nowy program Edukacji Obywatelskiej, który jest realizowany od 2025 r. jest szansą dla szkół. Trzy elementy: wiedza na temat instytucji prawa i ich społecznego oddziaływania, kompetencje – umiejętność zastosowania wiedzy w działaniu oraz sprawczość obywatelska według autorów programu są filarami programu, ale także nadzieją na kształtowanie świadomego wartości demokratycznych obywatela. Bardzo ważnym w tej triadzie elementem jest koncepcja sprawczości, który jest nowością w edukacji społecznej, a może się stać ważnym elementem budowania poczucia własnej mocy przez uczniów, antidotum na alienację. Aby być sprawczym, trzeba wiedzieć, jak działają instytucje prawne, jakie mamy prawa i obowiązki, umieć wyznaczyć sobie cele działania, przeprowadzić to działanie, ale także umieć przeprowadzić analizę tego, co idzie dobrze, a gdzie popełniam błąd. Sprawczość jest też funkcją umiejętności współdziałania z innymi.
Proszę zauważyć, że Fundacja Edukacji Prawnej Iustitia już od trzech lat wykorzystuje hasło przewodnie „Sprawczy obywatel”, podkreślając tym samym znaczenie sprawczości i prawości w konstytuowaniu świadomego obywatela, stąd też wypływa pozytywna opinia do programu realizowanego w szkołach.
W nowym programie widzę szansę na przełamanie uczniowskiej obojętności i poprawę relacji społecznych w szkole. Bowiem świat prawa dotyczy wszystkich, także młodych. Każdy aspekt życia społecznego ma swe mechanizmy regulacyjne - moralne, obyczajowe, ale także prawne. Znajomość i zrozumienie prawa konstytucyjnego, szkolnego, potrzebnych w życiu młodego człowieka elementów prawa cywilnego, np. przepisów prawa pracy lub rodzinnego, ma wpływ na świadomość lub brak świadomości praw obywatelskich. Sprawczość pozwoli na zbliżenie się do zagadnień, które młodzież interesują. Edukacja obywatelska powinna uczyć nie tylko rozumienia prawa już na poziomie praw uczniowskich, ale także jego zastosowania. To może być wyzwanie dla szkół, kiedy rozdyskutowana i wzmocniona wiedzą i motywacją młodzież zacznie się przyglądać statutom szkolnym, prawda? A, ile nauki może wyciągnąć z tego całe środowisko szkolne. Może trzeba będzie zaangażować mediacje, a może zmienić prawo szkolne? A może stworzyć program elektroniczny opisujący prawo szkolne. Proszę zobaczyć, jak dużo pojawia się możliwości działania.
Realizacja wszystkich trzech elementów programu Edukacji obywatelskiej zakłada współpracę z prawnikami, co pozwoli na uatrakcyjnienie programu, realizację założeń dotyczących umiejętności zastosowania wiedzy oraz sprawczości. Fundacja Edukacji Prawnej Iustitia została zaproszona do współpracy przy realizacji programu, a obchody dni edukacji prawnej są organizacyjną ramą wspierającą szkoły w realizacji tego programu. Przy czym zaznaczam, że współpraca ze szkołami trwa cały rok, a nasza Fundacja prowadzi także inne projekty, takie jak np. Festiwal Rozpraw Sądowych w maju.

Jakie są plany Fundacji na kolejne lata?

Kontynuowanie projektów, które obecnie realizujemy, dalszy rozwój własnych kompetencji dydaktycznych, współpracy ze szkołami wyższymi i studentami, organizacjami prawniczymi, ministerstwami edukacji i sprawiedliwości, budowanie relacji ze szkołami – wszechstronny rozwój.

Elżbieta Piotrowska-Albin- wiceprezeska zarządu, Fundacja Edukacji Prawnej Iustitia

*(International Civic and Citizeship Education Study – to największe międzynarodowe badanie dotyczące edukacji obywatelskiej prowadzone wśród uczniów w ósmym roku edukacji. Celem badania jest sprawdzenie, w jakim stopniu młodzi ludzie są przygotowani do pełnienia roli obywatela w demokratycznym społeczeństwie)