20 dni na sali sądowej, 4 obowiązkowe szkolenia w roku, coroczne wybory – MS chce zmian dla ławników

Ministerstwo Sprawiedliwości od dłuższego czasu zapewnia, że chce umocnić pozycję ławników. Do wykazu prac legislacyjnych rządu trafiły właśnie założenia nowelizacji Prawa o ustroju sądów powszechnych, które mają wydłużyć do 20 dni rocznie czas, w którym sędzia społeczny ma brać udział w rozprawach, wprowadzić zmiany w jego szkoleniu, w tym 4 obowiązkowe szkolenia w każdym roku, coroczne wybory, wzmocnienie samorządu ławniczego oraz zasadę, że rekompensata dla ławnika wyniesie 4,5 proc. podstawy wynagrodzenia sędziego.

Projekt ma zostać przyjęty przez rząd w III/IV kwartale 2026 r. Już w 2024 r. Ministerstwo Sprawiedliwości ruszyło z kampanią edukacyjną „Ławnik to nie paprotka”. Już wtedy zapowiadano zmiany w przepisach. Rok później ówczesny minister Adam Bodnar mówił o konieczności wzmocnienia ich pozycji. W dyskusji pojawiały się nawet propozycje poszerzenia zakresu zadań ławników, m.in. o orzekanie w sprawach cywilnych, w tym gospodarczych.

Przypomnijmy, że o udziale obywateli w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości mówi art. 182 Konstytucji. Wskazuje on, że szczegóły ma określić ustawa Prawo o ustroju sądów powszechnych określa natomiast, kto może zostać ławnikiem. Ławnicy wybierani są do sądów na czteroletnie kadencje podczas tajnego głosowania przez rady gmin. Kandydaci na ławników mogą być zgłaszani przez prezesa sądu, zakłady pracy, stowarzyszenia, związki zawodowe, organizacje społeczne i zawodowe (z wyłączeniem partii politycznych) oraz co najmniej 50 obywateli stale mieszkających na obszarze objętym właściwością danego sądu i mających czynne prawo wyborcze.

Czytaj: Sędziowie społeczni mają wzmocnić polski wymiar sprawiedliwości>>

Samorząd ławników do wzmocnienia

Nowelizacja Prawa o ustroju sądów powszechnych, której założenia znalazły się w wykazie prac legislacyjnych rządu, zakłada m.in. wzmocnienie pozycji sędziów społecznych w strukturze organizacyjnej sądownictwa, w szczególności poprzez wzmocnienie podmiotowości dotychczasowego samorządu ławniczego przez nadanie mu formy samorządu sędziów społecznych oraz określenie rady sędziów społecznych jako jego organu.

Do jej głównych zadań należeć będzie:

• reprezentowanie sędziów społecznych sądu;
• współdziałanie z prezesem sądu w zakresie organizacji wykonywania czynności sędziów społecznych, w tym przydziału sędziów społecznych do wydziałów sądu i określania zasad przydzielania ich do spraw;
• współdziałanie z prezesem sądu w zakresie podejmowania działań zmierzających do odwołania sędziego społecznego;
• podejmowanie działań służących podnoszeniu poziomu wiedzy, umiejętności i kompetencji sędziów społecznych, w tym współdziałanie z prezesem sądu przy określaniu potrzeb szkoleniowych sędziów społecznych oraz udzielaniu im informacji dotyczących organizacji wykonywania czynności i zasad etyki sędziego społecznego;
• podejmowanie działań mających na celu integrowanie sędziów społecznych danego sądu, a także współdziałanie z prezesem sądu w celu integrowania ich z sędziami oraz pozostałymi pracownikami sądu, w tym w zakresie organizacji narad sędziów i sędziów społecznych;
• wydawanie opinii w sprawach przedłożonych przez prezesa sądu;
• uchwalanie regulaminu pracy rady sędziów społecznych;
• podejmowanie działań edukacyjnych dotyczących instytucji sędziego społecznego oraz współdziałanie w szczególności z władzami samorządowymi i otoczeniem społecznym w zakresie upowszechniania zasady udziału obywateli w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości;
• podejmowanie współpracy z innymi radami sędziów społecznych w sądach powszechnych.

Kadencja takiej rady ma trwać rok kalendarzowy, a sam wybór jej członków, zgodnie z założeniami, miałby być dokonywany na zebraniu sędziów społecznych zwołanym przez prezesa sądu po wyborach sędziów społecznych przeprowadzonych w danym roku, a gdy w danym roku nie dokonano wyboru sędziów społecznych, nie później niż do 15 grudnia.

Bierne i czynne prawo wyborcze w wyborach członków rady sędziów społecznych przysługiwałoby ławnikom danego sądu, w tym sędziom społecznym wybranym w danym roku po złożeniu przez nich ślubowania, z wyłączeniem sędziów społecznych, których kadencja upływa z końcem danego roku.

Ustawa zobowiązywałaby też prezesa sądu okręgowego oraz prezesa sądu rejonowego do współdziałania z radą sędziów społecznych sądu oraz zapewnienia jej warunków niezbędnych do wykonywania jej zadań.

Czytaj: Ławnik to nie "paprotka" - MS chce popularyzować ławników i wzmocnić ich pozycję >> 

Większa transparentność w przydziale ławników do wydziałów

Zgodnie z upublicznionymi założeniami wprowadzone mają zostać mechanizmy zwiększające transparentność przydziału sędziów społecznych do wydziałów, w tym poprzez jednoznaczne uregulowanie możliwości zmiany przydziału ławnika, z jednoczesnym określeniem, że od decyzji prezesa sądu w tym przedmiocie będzie mu przysługiwało odwołanie do kolegium właściwego sądu okręgowego.

Mają zostać też uregulowane zasady wydawania sędziom społecznym legitymacji służbowych.

Wybory co roku?

Projekt ma również wprowadzić zmiany w zakresie naboru kandydatów oraz procedury wyboru sędziów społecznych.

I tak, wprowadzony ma zostać system corocznych wyborów (najpóźniej we wrześniu), umożliwiających płynne uzupełnianie kadry sędziów społecznych, dostosowane do potrzeb sądów. W procesie wyborczym istotną rolę odgrywać ma zespół opiniujący kandydatów powoływany przez radę gminy, który po przeprowadzeniu rozmów z kandydatami (wymagane będzie osobiste stawienie się na posiedzeniu zespołu) przedstawi podczas sesji rady gminy swoją opinię o kandydatach, w szczególności w zakresie spełniania przez nich wymogów określonych w ustawie oraz ich walorów etycznych i intelektualnych. Opinia negatywna będzie wymagała pisemnego uzasadnienia.

W skład takiego zespołu wchodziliby w szczególności:

• radni gminy;
• sędzia lub sędzia w stanie spoczynku, mający doświadczenie w orzekaniu w składach z sędziami społecznymi, wskazany przez prezesa sądu okręgowego;
• sędzia społeczny wskazany przez radę sędziów społecznych sądu rejonowego lub sądu okręgowego, niebędący kandydatem;
• przedstawiciele organizacji pozarządowych, organizacji pracodawców i związków zawodowych.

Doprecyzowana ma zostać również procedura zgłaszania kandydatów, w tym terminów i wymogów formalnych, a także wprowadzony obowiązek składania oświadczeń pod rygorem odpowiedzialności karnej.

Ławnik do 74. roku życia

W projekcie określona ma zostać długość kadencji sędziego społecznego. Ma ona ulegać zakończeniu z dniem ukończenia przez niego 74. roku życia. Po zakończeniu kadencji sędzia społeczny będzie mógł brać udział jedynie w rozpoznawaniu sprawy rozpoczętej wcześniej z jego udziałem, do czasu jej zakończenia.

Rozszerzenie katalogu przesłanek wyłączających ławnika

Projekt doprecyzowuje także warunki wykonywania zadań sędziego społecznego, w tym, jak zaznaczono, rozszerza katalog przesłanek wyłączających możliwość sprawowania wymiaru sprawiedliwości w charakterze sędziego społecznego i dookreśla zasady wygasania mandatu, wskazując przypadki:

• prawomocnego skazania za przestępstwo, przestępstwo skarbowe, wykroczenie lub wykroczenie skarbowe;
• utraty obywatelstwa polskiego;
• zaistnienia okoliczności wskazanej w art. 159 par. 1, tj. wykonywania zawodu lub funkcji niepołączalnych z obywatelskim sprawowaniem wymiaru sprawiedliwości;
• zrzeczenia się mandatu;
• odwołania sędziego społecznego przez radę gminy w określonym przepisami trybie.

Z 12 na 20 dni udziału w rozprawach

W myśl projektu zwiększona ma zostać z 12 do 20 dni w ciągu roku możliwość wyznaczania sędziego społecznego do udziału w rozprawach.

Rozwiązanie to ma znaczenie przede wszystkim organizacyjno-administracyjne. Ograniczy ono konieczność każdorazowego przygotowywania przez prezesów sądów pism uzasadniających potrzebę zwiększenia liczby dni orzeczniczych poszczególnych sędziów społecznych. Tym samym może odciążyć prezesów sądów oraz administrację sądową od czynności o charakterze formalnym, a jednocześnie ułatwić bardziej elastyczne planowanie udziału sędziów społecznych w rozprawach. W praktyce powinno to sprzyjać sprawniejszemu układaniu wokand i zmniejszać ryzyko problemów organizacyjnych w wydziałach, w których udział sędziów społecznych jest ustawowo wymagany – wskazano w uzasadnieniu.

Cztery szkolenia dla ławnika w roku?

Projekt wprowadza też obowiązek udziału sędziów społecznych w szkoleniach organizowanych przez sądy. Proponuje się, aby ławnik był zobowiązany do udziału w 4 jednodniowych szkoleniach rocznie.

Obowiązkowy, systemowy model szkoleniowy pozwoli zapewnić bardziej jednolity standard przygotowania sędziów społecznych w skali kraju, a zarazem odpowiada na postulaty środowiska sędziów społecznych, które od lat wskazuje na potrzebę zwiększenia kompetencji sędziów społecznych poprzez rozbudowane szkolenia. Po pierwsze, na płaszczyźnie merytorycznej szkolenia powinny przygotowywać sędziów społecznych do udziału w rozpoznawaniu określonych typów spraw, w których zasiadają oni w składach orzekających. Po drugie, na płaszczyźnie ogólnoinstytucjonalnej szkolenia powinny służyć lepszemu zrozumieniu przez sędziów społecznych ich miejsca w sądzie, zasad współpracy w składzie orzekającym, znaczenia obowiązkowości, dyspozycyjności oraz odpowiedzialności za prawidłowy przebieg postępowania – podsumowano.

Wyższa rekompensata dla ławnika

Projekt zakłada również, że wysokość rekompensaty dla sędziego społecznego wyniesie 4,5 proc. (obecnie jest to 2,64 proc.) podstawy ustalenia wynagrodzenia zasadniczego sędziego, o której mowa w art. 91 par. 1c, za każdy dzień wykonywania czynności, tj. udziału w rozprawie lub posiedzeniu, uczestnictwa w naradzie nad wyrokiem, sporządzania uzasadnienia oraz uczestnictwa w posiedzeniu rady sędziów społecznych, jeżeli został do niej wybrany.

Obecnie jest to 230,96 zł brutto. Po zmianach, przy założeniu tegorocznej podstawy wynagrodzenia zasadniczego sędziów, byłoby to 393,60 zł brutto.

14 czerwca Dzień Sędziego Społecznego

MS chce również, by 14 czerwca był Dniem Sędziego Społecznego. Ma zostać także wprowadzone odznaczenie w postaci Medalu „Za zasługi na rzecz udziału obywateli w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości”.

Medal miałby nadawać minister z własnej inicjatywy lub na wniosek uprawnionych podmiotów.