Organizacja społeczna zaskarży umorzenie śledztwa, ale nie zawsze
W projekcie nowelizacji procedury karnej Ministerstwo Sprawiedliwości proponuje rozszerzenie uprawnień organizacji społecznych, które złożyły zawiadomienie o przestępstwie, poprzez umożliwienie im wniesienia zażalenia na postanowienie o umorzeniu śledztwa. Projekt spotkał się generalnie z dobrym przyjęciem, chociaż np. rzecznik praw obywatelskich wskazuje na konieczność powiązania tego prawa z działalnością statutową organizacji, a także uwzględnienie interesu i praw pokrzywdzonego.
Projekt pojawił się niedawno w wykazie prac legislacyjnych i programowych rządu, a planowane przyjęcie go przez Radę Ministrów to trzeci kwartał tego roku. Jak podkreśla odpowiedzialny za te prace wiceminister sprawiedliwości Arkadiusz Myrcha, brak tego uprawnienia nie znajduje dostatecznego uzasadnienia i jest wątpliwy z aksjologicznego punktu widzenia.
- Projekt zasługuje na pozytywną ocenę, jeśli chodzi o zasadniczy kierunek zmian, czyli przyznanie organizacji społecznej prawa do zaskarżenia postanowienia o umorzeniu postępowania przygotowawczego – ocenił Stanisław Trociuk, zastępca rzecznika praw obywatelskich. Zastrzegł jednak, że są do niego pewne uwagi.
Instytucji społecznej nie trzeba informować o umorzeniu
Obecnie prawo do złożenia zażalenia na postanowienie o odmowie wszczęcia śledztwa posiadają: pokrzywdzony oraz instytucja wymieniona w art. 305 par. 4 k.p.k. (osoba lub instytucja, która złożyła zawiadomienie o przestępstwie, oraz ujawniony pokrzywdzony, a przy umorzeniu – także podejrzany) i osoba wymieniona w art. 305 par. 4 k.p.k. (dotyczy obowiązku organów ścigania - np. policji lub prokuratora), jeżeli wskutek przestępstwa doszło do naruszenia jej praw. Natomiast prawo do zaskarżenia postanowienia o umorzeniu śledztwa mają strony, a zatem pokrzywdzony i podejrzany, a ponadto instytucja państwowa lub samorządowa, która złożyła zawiadomienie o przestępstwie, jak też osoba składająca zawiadomienie o przestępstwie wymienionym w katalogu zawartym w tym przepisie (w tym ostatnim przypadku jednak tylko wtedy, gdy postępowanie karne wszczęto w wyniku zawiadomienia tej osoby, a ponadto wskutek tego przestępstwa doszło do naruszenia jej praw). Z kręgu podmiotów uprawnionych do zaskarżenia postanowienia o umorzeniu śledztwa wyłączono instytucję społeczną.
Organizacje dopisane do listy
Projektowana ustawa w art. 1 zakłada zmianę brzmienia pkt 2 w przepisie art. 306 par. 1a pkt 2 k.p.k., który obecnie przyznaje prawo do wniesienia zażalenia na postanowienie o umorzeniu śledztwa instytucji państwowej lub samorządowej, która złożyła zawiadomienie o przestępstwie, a pomija instytucję społeczną. Zgodnie z propozycją, w pkt 2 art. 306 par.1a k.p.k. zostanie wskazane, że na postanowienie o umorzeniu śledztwa przysługuje zażalenie instytucji państwowej, samorządowej lub społecznej, która złożyła zawiadomienie o przestępstwie. Analogiczne uprawnienie przysługiwałoby w przypadku postanowienia o odmowie wszczęcia śledztwa (art. 306 par. 1 pkt 2 k.p.k.). W projekcie ustawy przewidziano też przepis przejściowy, zgodnie z którym do postanowień o umorzeniu śledztwa wydanych przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy stosuje się przepis art. 306 par. 1a pkt 2 k.p.k. w brzmieniu dotychczasowym.
Związek z działalnością statutową i konkretną sprawą
Rzecznik praw obywatelskich, z uznaniem przyjmując zapowiedź tej zmiany, zgłosił jednak swoje wątpliwości. Za ważniejszą z nich można uznać to, że proponowane uprawnienie nie zostało powiązane z działalnością statutową danej organizacji, ale wyłącznie ze złożeniem zawiadomienia o możliwości popełnienia przestępstwa. Do tego taka organizacja powinna działać w interesie społecznym, ale związanym z konkretną sprawą.
- Celowe byłoby powiązanie prawa do zażalenia z celami statutowymi oraz potrzebą wykazania ochrony interesu społecznego w konkretnej sprawie – podkreśla Stanisław Trociuk. Zdaniem zastępcy RPO, projekt nie bierze pod uwagę sytuacji, gdy interes żadnej ze stron postępowania przygotowawczego, a zwłaszcza pokrzywdzonego, nie jest zbieżny z interesem organizacji społecznej. Jak zauważa, może być ona zainteresowana dalszym prowadzeniem sprawy z uwagi na jej znaczenie społeczne lub medialne, podczas gdy osoba pokrzywdzona może nie chcieć kontynuowania postępowania. Stanisław Trociuk wskazuje też na istotne znaczenie zgody pokrzywdzonego w odniesieniu do uprawnienia organizacji społecznej do zażalenia. Jak zauważył w uwagach do projektu, zgodnie z art. 306 par.1b k.p.k., „uprawnionym do złożenia zażalenia (...) przysługuje prawo przejrzenia akt", a mogą w nich znajdować się informacje o wysokim stopniu wrażliwości. - O ile w interesie społecznym leży przeciwdziałanie przemocy seksualnej i domowej oraz oportunizmowi organów ścigania, o tyle dążenie to nie może być realizowane wbrew woli pokrzywdzonego. Celowe wydaje się zatem uzależnienie uprawnienia organizacji społecznej od jego zgody – podsumowuje zastępca RPO. W tym kontekście zauważa on też, że projektowane przepisy nie odnoszą się do problemu ochrony danych osobowych znajdujących się w aktach postępowania. Do tego ani projekt, ani jego uzasadnienie nie odnoszą się do rozpowszechniania informacji z postępowania. - Formularz pouczenia powinien być zatem uzupełniony o informację o odpowiedzialności karnej za przestępstwo z art. 241 k.k., a także o wskazanie, że dostęp do akt nie oznacza możliwości wykorzystania informacji z nich np. do działań promocyjnych, medialnych czy wizerunkowych – stwierdza Stanisław Trociuk.
- Kierunek i cele projektu są słuszne, ale wymaga on doprecyzowania i odpowiedniego wyważenia pomiędzy interesem publicznym, interesem organizacji społecznych oraz interesem indywidualnym stron postępowania przygotowawczego – podsumowuje zastępca rzecznika praw obywatelskich.
