Niejawne posiedzenia praktyczne, ale niekonstytucyjne
Popularne od kilku lat niejawne posiedzenia w sprawach cywilnych najpierw miały chronić ich uczestników przed koronawirusem, ale gdy to zagrożenie ustało, zamiast wycofania się z tego rozwiązania, umocniono je i stworzono warunki do szerszego stosowania. Rozpoznanie w ten sposób sprawy ma swoje zalety, bo istotnie przyspiesza postępowanie, ale jest sprzeczne z zasadą jawności postępowania sądowego. Czeka projekt mający ograniczyć tę formę orzekania, tymczasem w sądach rejonowych już ponad połowa spraw rozstrzygana jest na posiedzeniach niejawnych.

Kodeks postępowania cywilnego w art. 148 (1) stwierdza, że sąd może rozpoznać sprawę na posiedzeniu niejawnym, gdy pozwany uznał powództwo lub gdy po złożeniu przez strony pism procesowych i dokumentów, w tym również po wniesieniu zarzutów lub sprzeciwu od nakazu zapłaty albo sprzeciwu od wyroku zaocznego, sąd uzna - mając na względzie całokształt przytoczonych twierdzeń i zgłoszonych wniosków dowodowych - że przeprowadzenie rozprawy nie jest konieczne. Przepisu tego nie stosuje się, jeżeli strona w pierwszym piśmie procesowym złożyła wniosek o wysłuchanie jej na rozprawie albo przepis szczególny przewiduje taki obowiązek, chyba że pozwany uznał powództwo.
W pandemii zasadą posiedzenia niejawne, a wyjątkiem stacjonarne
Istotna zmiana w tym zakresie weszła w życie 3 lipca 2021 r., kiedy zaczął obowiązywać przepis, że w sprawach cywilnych zasadą mają być rozprawy online i posiedzenia niejawne, a wyjątkiem rozprawy stacjonarne. Takie rozwiązanie wprowadzane zostało na okres obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 oraz w ciągu roku od odwołania ostatniego z nich.
Czytaj: Nie tylko e-doręczenia - od soboty w sprawach cywilnych posiedzenia niejawne i jednoosobowe składy>>
Dwa lata później, w lipcu 2023 r. zaczęły obowiązywać dwa przepisy, które spowodowały, że sędzia, jeśli chciał, mógł rozpoznawać całą sprawę niejawnie. Chodziło o słynny art. 148.1 par. 3 kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym strona, jeśli chce rozprawy jawnej, musi, i to w pierwszym piśmie procesowym, zawnioskować o wysłuchanie jej na rozprawie. Drugi to art. 205.5 k.p.c., który daje sędziom możliwość rozpoznania sprawy na posiedzeniu niejawnym, jeśli w toku posiedzenia przygotowawczego nie udało się rozwiązać sporu. Co więcej, wyłączony jest wtedy ze stosowania art. 148 [1] par. 3 k.p.c.
- To zjawisko jest bardzo wyraźnie widoczne i widzę je na co dzień w swojej praktyce. W sądach rejonowych posiedzenie niejawne przestało być wyjątkiem i stało się w praktyce podstawowym trybem rozpoznawania spraw. Coraz częściej strona dowiaduje się o wyniku sprawy z doręczonego wyroku, choć nigdy nie była na sali rozpraw – mówi serwisowi Prawo.pl Wojciech Rudzki, adwokat prowadzący kancelarię w Krakowie.
Polskie, europejskie i amerykańskie standardy korzystania z AI przez prawników – porównanie wybranych obowiązków etycznych - czytaj w LEX >
Posiedzenia niejawne pomagały wyjść z covidowych zaległości, problem jednak w tym, że stały się sposobem na odciążenie sądów. - Szybkość i sprawność postępowania absolutnie nie może uderzać w podstawowe i fundamentalne prawo strony, jakim jest prawo do sądu. A te musimy rozumieć jako bezpośrednie spotkanie z sądem - mówi serwisowi Prawo.pl sędzia Olimpia Barańska-Małuszek z wydziału cywilnego Sądu Rejonowego w Gorzowie Wielkopolskim.
Oczywiście, w obliczu przewlekłości postępowań sądowych tryb „gabinetowy” stanowi duże ułatwienie organizacyjne. Należy jednak pamiętać, że nadrzędnym celem procesu jest realizacja konstytucyjnego prawa do sądu. W powszechnym odczuciu społecznym „pójście do sądu” oznacza obecność na sali rozpraw oraz bezpośrednią interakcję z sędzią i świadkami, co w moim przekonaniu buduje autorytet wymiaru sprawiedliwości w oczach obywatela – dodaje Sławomir Sobolewski, adwokat prowadzący kancelarię w Krakowie.
A prof. Paweł Grzegorczyk, sędzia Sądu Najwyższego i członek Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego przypomina, że jawność rozpoznania sprawy należy do fundamentów rzetelnego procesu cywilnego i jest zagwarantowana w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP i art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. - Jawność służy nie tylko stronom, lecz także interesowi ogólnemu, przede wszystkim przejrzystości i kontroli wymiaru sprawiedliwości. Jest zatem jednym z czynników, które mają dawać władzy sądowniczej legitymację wobec społeczeństwa. Niestety, w nawale spraw nierzadko o tym się zapomina – stwierdza.
Zobacz procedurę w LEX: Wydanie wyroku na posiedzeniu niejawnym >
Także Rzecznik Praw Obywatelskich wielokrotnie zwracał uwagę, że nadmierne lub nieuzasadnione prowadzenie przez sądy spraw na posiedzeniach niejawnych, zamiast jawnych rozpraw, narusza prawo do rzetelnego procesu oraz konstytucyjne i konwencyjne zasady jawności postępowania. - Ograniczenie prawa do jawnego rozpoznania sprawy z zachowaniem zasad proceduralnej sprawiedliwości nie znajduje żadnego racjonalnego uzasadnienia, w szczególności w konstytucyjnej zasadzie proporcjonalności ograniczenia konstytucyjnych wolności i praw – pisał Adam Bodnar, gdy był jeszcze rzecznikiem, do ówczesnego ministra Zbigniewa Ziobro.
Komisja przypomina o jawności postępowania
Pracująca od blisko trzech lat Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego zaproponowała ponad półtora roku temu, by rozpatrywanie spraw cywilnych w pierwszej instancji było, co do zasady, jawne.
Rozwiązania przygotowane przez Komisję zmierzają do przywrócenia koniecznego standardu jawności postępowania cywilnego, są jednak wyważone i przemyślane. Położyliśmy nacisk na gwarancję jawności przed sądem pierwszej instancji, wskazując enumeratywnie i jasno sytuacje, w których sąd może rozpoznać sprawę na posiedzeniu niejawnym. Natomiast w postępowaniu apelacyjnym projekt zezwala – zgodnie ze standardami międzynarodowymi – na wyrokowanie bez rozprawy w szerszym zakresie niż dotychczas – informuje prof. Grzegorczyk, który kierował zespołem przygotowującym ten projekt.
I dodaje, że po konsultacjach w resorcie, pod wpływem uwag, projekt został uzupełniony o możliwość odstąpienia od jawności przed sądem pierwszej instancji, jeżeli strona nie zażądała rozprawy, w niektórych postępowaniach odrębnych, m.in. w sprawach gospodarczych i z zakresu ubezpieczeń społecznych.
Czytaj także: Rozprawy niejawne w sprawach cywilnych przechodzą do lamusa>>
Jednak żadna zmiana nie została jeszcze uchwalona. - Niestety po przygotowaniu przez Komisję szerokiej odpowiedzi na liczne uwagi złożone w procesie konsultacji, nowelizacja, której elementem są te rozwiązania, utknęła w pracach resortowych. Przyczyny tego stanu rzeczy nie są dla nas jasne, ale pozostają one poza gestią Komisji – zaznacza prof. Grzegorczyk.
TOP 10 najważniejszych orzeczeń 2026 r. dla praktyki prawniczej - zobacz w LEX >
W tej sytuacji decyzje o tym, czy rozprawa ma być jawna czy nie, podejmowane są na podstawie tych przepisów sprzed trzech lat. A z informacji sądów rejonowych wynika, że ponad połowa spraw cywilnych rozpatrywana jest w trybie niejawnym. Nie podoba się to Jackowi Gudowskiemu, sędziemu Sądu Najwyższego w stanie spoczynku.
- Zasada jawności jest niepodważalna i nienaruszalna, a praktyka i doktryna procesu cywilnego już dawno pokazały, co może dziać się w sędziowskim gabinecie, a co musi na sali rozpraw. Ograniczenia jawności są dopuszczalne tylko w naprawdę uzasadnionych granicach. A te granice zostały przekroczone drastycznie – mówi serwisowi Prawo.pl.
Czytaj także: Sędzia Gudowski: Potrzebna nowa procedura cywilna, obecnego kodeksu nie da się poprawić>>
Sędziowie stawiają na sprawność postępowania
Jednak gdy ujawnione zostały propozycje Komisji Kodyfikacyjnej, mające istotnie ograniczyć rozpatrywanie spraw w trybie niejawnym, to wielu sędziów odniosło się do nich krytycznie. Podkreślali, że taka zmiana tylko pogorszy sytuację w sądach, bo przy obecnych problemach kadrowych posiedzenia niejawne pozwalają na w miarę sprawne rozstrzyganie spraw, a ograniczenia w tym zakresie zdecydowanie je wydłużą.
Statystyki pokazują, że jeśli chodzi o ilość spraw rozpatrywanych na posiedzeniu niejawnym, to średnio w sądach rejonowych ponad połowa spraw rozpoznawana jest w tym trybie. Skierowanie większości spraw na posiedzenia jawne spowoduje, że będzie jeszcze większe obciążenie sądów i czas rozpoznania spraw jeszcze się wydłuży. Sądy staną się jeszcze bardziej niewydolne – ocenia w rozmowie z Prawo.pl sędzia Grzegorz Karaś z Sądu Okręgowego we Wrocławiu, który przyznaje, że jest zwolennikiem rozpoznawania spraw na posiedzeniu niejawnym. I szacuje, że po proponowanej zmianie czas rozpatrywania spraw może wzrosnąć nawet o 25-30 proc.
Czytaj: Sędziowie sami gubią się w przepisach o posiedzeniach niejawnych, potrzebne zmiany>>
Kiedy rozprawa, a kiedy może być niejawnie
- Zasadniczo oceniam posiedzenia niejawne pozytywnie. W sprawach, w których cały materiał dowodowy to dokumenty, rozprawa bywa formalnością: strony nie mają nic do dodania, a i tak czekają miesiącami na wolny termin. Klienci, którym zależy przede wszystkim na szybkim rozstrzygnięciu, rzadko mają do tego zastrzeżenia – mówi mec. Rudzki.
Ale zaznacza, że inaczej jest tam, gdzie spór dotyczy faktów, a jego wynik zależy od wiarygodności stron i świadków.
Wtedy sąd powinien usłyszeć świadka bezpośrednio, na sali albo zdalnie. Przesłuchanie online jest zdecydowanie lepsze od zeznań na piśmie, które w mojej ocenie nie mają sensu. W praktyce rzadko pisze je sam świadek. Najczęściej podpisuje on tekst przygotowany z czyjąś pomocą, a sąd traci możliwość zadania pytania i zobaczenia, jak świadek na nie reaguje – podkreśla.
- Pod względem systemowym uważam, że o ile przy niskiej wartości przedmiotu sporu tryb gabinetowy bywa akceptowalny, o tyle w sprawach o większej doniosłości jest on zjawiskiem społecznie negatywnym. Pozbawia bowiem sędziego bezpośredniego kontaktu ze stroną oraz możliwości osobistej obserwacji jej reakcji na sali sądowej – dodaje mec. Sobolewski.
Zobacz też szkolenie online w LEX: Informatyzacja postępowania cywilnego – pierwsze doświadczenia i pułapki nowelizacji KPC >
- Uważam te proponowane zmiany za dobre i potrzebne. Zdaję sobie oczywiście sprawę, że konieczność wyznaczenia rozprawy może wpływać na czas wydania wyroku, a ponadto orzekanie na posiedzeniu niejawnym bywa wygodniejsze. Wielokrotnie jednak powtarzałem – i będę tego poglądu bronił - że szybkość postępowania nie może niweczyć innych wartości, zwłaszcza tak ważkich dla wymiaru sprawiedliwości, jak traktowanie jawności jako zasady – podkreśla prof. Paweł Grzegorczyk.
Zapraszamy na szkolenie online w LEX: Zmiana powództwa i stron procesu w praktyce pełnomocnika. Najczęstsze błędy i ich skutki >
Sławomir Sobolewski pozytywnie ocenia propozycję powrotu do zasady ogólnej wyznaczania rozprawy oraz uchylenie pułapki z dotychczasowego art. 148¹ par. 3 k.p.c, która przewiduje jedynie prawo do wnioskowania o wysłuchanie na rozprawie.
Dobrym krokiem jest również wykreślenie przepisu, który pozwala przewodniczącemu skierować sprawę na posiedzenie niejawne po fiasku rozmów ugodowych na posiedzeniu przygotowawczym z pominięciem wcześniejszego wniosku strony o rozprawę – mówi serwisowi Prawo.pl.
Adwokat Wojciech Rudzki twierdzi, że rozumie intencję Komisji Kodyfikacyjnej, bo jawność jest standardem konstytucyjnym. - Uważam jednak, że jej propozycja idzie za daleko. Zamiast niemal całkowicie zamykać drogę do wyrokowania na posiedzeniu niejawnym, lepiej dać stronom realny wybór: sąd może skierować sprawę na posiedzenie niejawne, chyba że któraś ze stron się temu sprzeciwi. Takie rozwiązanie łączy sprawność postępowania z prawem do bycia wysłuchanym – ocenia.
A może zainteresuje Cię w LEX:
- Odpowiedzialność cywilna za szkody wyrządzone klientom w wyniku wykorzystywania przez radców prawnych systemów sztucznej inteligencji >
- Ubezpieczenia OC osób wykonujących wybrane zawody prawnicze w kontekście odpowiedzialności za korzystanie z rozwiązań AI >
- Zakazane praktyki AI a ochrona danych osobowych – granice dopuszczalnego wykorzystania sztucznej inteligencji >








