Kandydat na prokuratora powinien poznać przyczyny odmowy powołania

W ocenie Rzecznika Praw Obywatelskich kandydat na prokuratora, któremu odmówiono powołania, powinien mieć możliwość zapoznania się z okolicznościami takiej decyzji. Wskazuje przy tym, że prawo co prawda nie gwarantuje przyjęcia do służby publicznej, ale obowiązek uzasadnienia odmowy wynika z Konstytucji. Przywołuje też niedawny wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka dotyczy powołania sędziów przez prezydenta.

Do RPO zgłosił się kandydat na prokuratora prokuratury rejonowej. Zastępca RPO Stanisław Trociuk pisał w tej sprawie do prokuratora krajowego Dariusza Korneluka, prosząc o podanie przyczyn odmowy oraz wnosząc o udostępnienie pism w sprawie. Biuro Kadr Prokuratury Krajowej stwierdziło, że „nie posiada wiedzy” na temat przyczyn odmowy powołania, a udostępnienia pisma dyrektora biura MS odmówiło.

Czytaj: ETPCz: Kandydat na sędziego, którego nie powołał prezydent, powinien mieć możliwość odwołania>>

Co wynika z przepisów?

Zgodnie z art. 74 Prawa o prokuraturze prokuratorów powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury na stanowisko prokuratorskie powołuje prokurator generalny na wniosek prokuratora krajowego.

Przed powołaniem, o którym mowa w par. 1, prokurator generalny może zasięgnąć opinii właściwego kolegium prokuratury o kandydacie na stanowisko prokuratorskie. Właściwe kolegium prokuratury przekazuje opinię prokuratorowi generalnemu w terminie 30 dni od dnia otrzymania wniosku o wyrażenie opinii. W przypadku nieprzedstawienia opinii w tym terminie przyjmuje się, że opinia jest pozytywna.

A jakie są warunki powołania na stanowisko prokuratora? Na stanowisko prokuratora może być powołany ten, kto:

1. posiada wyłącznie obywatelstwo polskie i korzysta z pełni praw cywilnych i obywatelskich, a także nie był prawomocnie skazany za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego;
2. jest nieskazitelnego charakteru;
3. ukończył wyższe studia prawnicze w Polsce i uzyskał tytuł magistra lub zagraniczne studia prawnicze uznane w Polsce;
4. jest zdolny, ze względu na stan zdrowia, do pełnienia obowiązków prokuratora;
5. ukończył 26 lat;
6. złożył egzamin prokuratorski lub sędziowski;
7. był zatrudniony na stanowisku asesora prokuratorskiego lub sądowego co najmniej rok albo odbył w wojskowych jednostkach organizacyjnych prokuratury okres służby przewidziany w przepisach o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych;
8. nie pełnił służby zawodowej, nie pracował ani nie był współpracownikiem organów bezpieczeństwa państwa wymienionych w art. 5 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz.U. z 2023 r. poz. 102), ani też nie był sędzią, który, orzekając, uchybił godności urzędu, sprzeniewierzając się niezawisłości sędziowskiej, co zostało stwierdzone prawomocnym orzeczeniem.

Konieczność zdania egzaminu nie dotyczy osoby, która zdała egzamin adwokacki lub radcowski i przez co najmniej 3 lata wykonywała czynności związane z tworzeniem lub stosowaniem prawa w urzędach obsługujących organy państwowe albo posiada stopień naukowy doktora nauk prawnych.

Wymagania, o których mowa w pkt 6 i 7, nie dotyczą profesorów i doktorów habilitowanych nauk prawnych w polskich szkołach wyższych, w Polskiej Akademii Nauk oraz w instytutach naukowo-badawczych i innych placówkach naukowych, sędziów, adwokatów, radców prawnych oraz prezesa, wiceprezesa i radcy Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej, którzy wykonywali ten zawód lub zajmowali takie stanowisko przez co najmniej 3 lata. Wymaganie, o którym mowa w pkt 7, nie dotyczy notariuszy.

Nie ma gwarancji powołania, ale…

RPO podkreśla, że prawo nie gwarantuje przyjęcia do służby publicznej, w tym do prokuratury.

Prokurator krajowy nie ma zatem obowiązku powołania na stanowisko prokuratorskie każdego kandydata, który się zgłosił i który spełnia minimalne wymagania formalne. Powinien jednak uzasadnić odmowę powołania, co wynika z prawa każdego obywatela do dostępu do służby publicznej (art. 60 Konstytucji) oraz z zasady zaufania obywatela do państwa (art. 2 Konstytucji). Nie ma znaczenia, że przepisy Prawa o prokuraturze nie przewidują wprost wymogu uzasadniania odmowy powołania na stanowiska prokuratorskie, bo taki wymóg wynika z gwarancji konstytucyjnych – wskazuje zastępca RPO.

Jak zaznaczono, podobnie widzi to Europejski Trybunał Praw Człowieka.

 W wyroku z 21 maja 2026 r. w sprawie Sobczyńska i inni przeciwko Polsce stwierdził, że „polskie prawo konstytucyjne nie tylko zapewnia ogólną zasadę równego dostępu do urzędu sędziowskiego, ale również wymaga, aby rozstrzygnięcia w tym przedmiocie były podejmowane w transparentnej procedurze oferującej kandydatom ochronę przed arbitralną odmową”. Choć wyrok ETPC dotyczył bezpośrednio odmowy powołania na urząd sędziego przez prezydenta RP, to przewidziana w nim wykładnia art. 60 Konstytucji ma zastosowanie nie tylko do rekrutacji na stanowiska sędziowskie, ale do wszystkich stanowisk w służbie publicznej, w tym w prokuraturze – dodaje Trociuk.

Wskazuje również na konieczność zmiany praktyki postępowania w sprawach dotyczących odmowy powołania na stanowiska prokuratorskie poprzez umożliwienie kandydatom zapoznania się z przyczynami odmowy powołania