Organy podatkowe bagatelizują zasady prawa podatkowego

Zasada ogólna prowadzenia postępowania podatkowego w sposób budzący zaufanie do organów podatkowych jest jedną z podstawowych zasad postępowania podatkowego, którą należy traktować nie tylko jako postulat ustawodawcy wobec tych organów, ale także jako przesłankę oceny ich działania.

Przez lata wykształciła się naganna praktyka zdawkowego traktowania zasad ogólnych. W przypadku powoływania się przez stronę bądź pełnomocnika na zasadę zaufania organy skarbowe w sposób enigmatyczny uzasadniają swoje działania w myśl tej zasady stwierdza Andrzej Melezini w komentarzu poświęconym respektowaniu zasady zaufania w postępowaniu podatkowym, opublikowanym w Vademecum Doradcy Podatkowego.

Naruszenie każdej z ogólnych zasad Ordynacji podatkowej stanowi niewątpliwie naruszenie zasady zaufania, co powoduje możliwość powoływania tej zasady przez pełnomocników strony w każdej sytuacji, gdy doszło do naruszenia przepisu prawa zarówno proceduralnego, jak i materialnego mającego wpływ na naruszenie zasad ogólnych.

Zasady zaufania do działania organów podatkowych nie można interpretować w oderwaniu od zasady praworządności wskazanej w art. 120 o.p. Organy podatkowe w swoim działaniu winny się kierować i działać w granicach prawa. Postępowanie podatkowe czy postępowanie w przedmiocie wydania interpretacji podatkowych nie jest bowiem oparte na zwyczaju wypracowanym przez organ i stronę, ale regulowane przepisami prawa, jednakowymi w odniesieniu do wszystkich uczestników tego postępowania. Nie można zatem uznać, że zasada wyrażona w art. 121 § 1 o.p. nakłada na organ obowiązek powielania niewłaściwego, niezgodnego z prawem postępowania bądź uprzedzania strony (dodatkowo), iż od pewnego momentu postępowanie organu będzie zgodne z prawem. Nie jest zbytnim rygoryzmem formalnym pozostawienie bez rozpoznania wniosku o wydanie interpretacji, jeżeli stronie wskazano sposób uzupełnienia braków zgodny z przepisami prawa i pouczono ją o skutkach niewykonania czytelnego i jasnego wezwania.

Jednakże w państwie praworządnym pożądane jest, aby organy w takich samych stanach faktycznych i prawnych wydawały identyczne rozstrzygnięcia. Zmienność rozstrzygnięć podejmowanych przez organy podatkowe przy tym samym stanie faktycznym i prawnym narusza zasadę zaufania wyrażoną w art. 121 § 1 o.p. Należy jednak zauważyć, że wspomnianej zasady nie można rozumieć jako bezwzględnego obowiązku wydawania decyzji sprzecznych z obowiązującym prawem i powielających popełnione wcześniej.

Przepis art. 121 o.p. niewątpliwie stanowi podstawę dla powiązanej z zasadą zaufania zasady informowania oraz czuwania organu nad tym, aby strony i inni uczestnicy postępowania nie ponieśli szkody z powodu nieznajomości prawa. Należy jednak zauważyć, że organy podatkowe obowiązane są udzielać jedynie niezbędnych informacji i wyjaśnień, co należy odróżnić od prowadzenia doradztwa podatkowego, czyli profesjonalnej pełnej usługi na rzecz podatnika świadczonej przez przygotowane do takich czynności podmioty (np. doradców podatkowych, adwokatów, radców prawnych). Organy podatkowe w myśl omawianej zasady nie tylko nie są zobowiązane do wykonywania tego rodzaju obsługi prawno-podatkowej, ale i nie powinny tego czynić. Ponadto, o ile według kodeksu postępowania administracyjnego informowanie stron powinno być należyte i wyczerpujące, to art. 121 § 2 o.p. przewiduje udzielanie informacji jedynie niezbędnych, zezwalając tym samym organom podatkowym na ocenę tejże niezbędności w konkretnej sprawie. Kolejne ograniczenie analizowanej zasady w postępowaniu podatkowym polega na tym, że organ podatkowy nie ma obowiązku udzielania informacji stronom z urzędu, jak to przewidują przepisy kodeksu postępowania administracyjnego, lecz wyłącznie na wniosek strony. W sprawie należy też zwrócić uwagę, mając na uwadze zakres zarzutów skargi, na fakt, że

Ordynacja podatkowa nie zawiera odpowiednika tej części przepisu art. 9 k.p.a., który przewiduje, że organy administracji publicznej obowiązane są czuwać nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek; tym samym brak jest w ordynacji podatkowej przepisu, który wyłączałby, jak to czyni art. 9 k.p.a., stosowanie zasady, według której nieznajomość prawa szkodzi. Tak sformułowana zasada informowania miała za zadanie uniknięcie „zalania” organów podatkowych wnioskami o interpretację i tak trudnych do zinterpretowania przepisów prawa podatkowego, jednakże moim zdaniem tego rodzaju zapis kłóci się z pogłębianiem zaufania do organów podatkowych. Podatnicy niekorzystający z profesjonalnych pełnomocników nie powinni być zobowiązywani do znajomości norm prawa podatkowego i z pewnością trudno im zweryfikować, czy dany przepis prawa podatkowego będzie miał zastosowanie w konkretnym stanie faktycznym, czy też nie. Z drugiej strony pojawia się pytanie, dlaczego organ podatkowy z jednych norm prawa podatkowego skorzystał w danym stanie faktycznym, a z drugich nie.

Komentarz Andrzeja Meleziniego "Zasada zaufania w postępowaniu podatkowym" dostępny jest w Vademecum Doradcy Podatkowego

Andrzej Melezini - doktorant w Katedrze Finansów Publicznych i Prawa Finansowego na Wydziale Prawa UwB, trener i wykładowca, zajmuje się obsługą prawną w administracji skarbowej, autor kilkudziesięciu publikacji naukowych z zakresu prawa podatkowego i kontroli skarbowej