Wstrzymywanie wypłaty świadczeń z ubezpieczenia chorobowego kobietom w ciąży - interwencja RPO
ZUS zobowiązany jest do przestrzegania przepisów prawa, które uprawniają Zakład do wypłaty świadczeń z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa wyłącznie osobom uprawnionym, tj. osobom ubezpieczonym (posiadającym tytuł do ubezpieczeń społecznych). Jednocześnie, wypłata świadczeń następuje dopiero po ustaleniu wszystkich okoliczności niezbędnych do przyznania prawa do zasiłku – przekazał ZUS w odpowiedzi na wystąpienie RPO.
Rzecznik Praw Obywatelskich wystąpił 21 listopada 2025 r. do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w sprawie wstrzymywania wypłaty świadczeń z ubezpieczenia chorobowego kobietom w ciąży w trakcie kontroli podlegania ubezpieczeniom społecznym. To pokłosie spotkania w Biurze RPO z przedstawicielami ZUS z udziałem przedstawicielek Zespołu Praw Kobiet w ramach Inicjatywy „Nasz Rzecznik” w dniu 23 września 2025 r., podczas którego przedyskutowano kwestie postępowań administracyjnych ZUS ws. weryfikacji prawidłowości podlegania ubezpieczeniom społecznym, w tym ubezpieczeniu chorobowemu kobiet w ciąży i matek tuż po urodzeniu dziecka. Jako szczególnie uciążliwe wskazano wstrzymanie wypłaty świadczeń na czas postępowania ZUS. Podkreślono, że kobiety przed urodzeniem dziecka i po porodzie nie mają siły ani zasobów, aby czynnie uczestniczyć w postępowaniu dowodowym i korzystać ze środków odwoławczych. Przedstawiciele ZUS deklarowali, że kierownikom jednostek organizacyjnych ZUS zostanie zwrócona uwaga na potrzebę uwzględnienia szczególnej sytuacji kobiet w ciąży i tuż po urodzeniu dziecka.
Sprawa była tematem skarg, a także artykułów prasowych, których przykłady przeczą utrwalonej w orzecznictwie tezie, że ciąża nie wyklucza podjęcia przez ubezpieczoną zatrudnienia, nawet jeśli wiąże się z wysoce prawdopodobnym ryzykiem socjalnym i stanowi instrumentalne działanie ubezpieczonej nakierowane na uzyskanie zabezpieczenia społecznego.
Czytaj również: Sąd: Prawo nie zabrania podjęcia pracy przez kobietę w ciąży>>
Zatrudnienie kobiety w ciąży nie świadczy o zamiarze obejścia prawa
Według RPO, sama chęć uzyskania świadczeń z ubezpieczenia społecznego jako motywacja podjęcia zatrudnienia nie świadczy o zamiarze obejścia prawa, podobnie jak inne cele stawiane sobie przez osoby zawierające umowy o pracę, jak np. chęć uzyskania środków utrzymania (por. wyroki SN: z dnia 25 stycznia 2005 r., sygn. akt II UK 141/04, OSNP 2005, nr 15, poz. 235; z dnia 5 października 2005 r., I UK 32/05, OSNP 2006, nr 15–16, poz. 249; z dnia 28 kwietnia 2005 r., sygn. akt I UK 236/04, OSNP 2006, nr 1–2, poz. 28; z dnia 11 stycznia 2006 r., II UK 51/05, OSNP 2006, nr 23–24, poz. 366; z dnia 30 września 2008 r., sygn. akt II UK 385/07, LEX nr 741082; z dnia 9 lutego 2012 r., I UK 265/11, LEX nr 1169836.). Zawarcie umowy o pracę w okresie ciąży, nawet gdyby głównym motywem było uzyskanie zasiłku macierzyńskiego, również nie jest naganne ani tym bardziej sprzeczne z prawem (zob. wyrok SN z dnia 6 lutego 2006 r., sygn. akt III UK 156/05, LEX nr 272549).
Odmienne traktowanie ciężarnej pracownicy związane z założeniem próby obejścia prawa lub uzyskania nienależnych świadczeń socjalnych musi być ocenione jako przejaw dyskryminacji. Zwrócił na to uwagę Europejski Trybunał Praw Człowieka w wyroku z 4 lutego 2021 r., 54711/15, w sprawie Jurčić przeciw Chorwacji. ETPC wskazał, że decyzja odmawiająca prawa do świadczeń z zakresu zabezpieczenia społecznego i uznająca zatrudnienie za fikcyjne ze względu na stan ciąży mogła zapaść jedynie w stosunku do kobiet. Bezsprzecznie więc stanowi przypadek odmiennego traktowania ze względu na płeć.
Ochrona kobiet w ciąży
Jak podkreśla Rzecznik, obowiązujące regulacje dotyczące pracy kobiety w ciąży mają uzasadnienie nie tylko w art. 18 Konstytucji RP, lecz również w normach międzynarodowych, w tym Konwencji Nr 183 Międzynarodowej Organizacji Pracy dotyczącej rewizji Konwencji dotyczącej ochrony macierzyństwa z 1952 r., w której preambule wyrażono, że potrzeba zapewnienia ochrony podczas ciąży stanowi wspólny obowiązek rządu i społeczeństwa. Skoro motywowane normami prawa międzynarodowego i zasadami Konstytucji państwo nakłada powinności nakazujące szczególną ochronę czy wręcz opiekę nad kobietą ciężarną, to tym bardziej w działaniach organów państwa należy oczekiwać postawy pronatalistycznej, a co najmniej niedyskryminacyjnej.
Zasady dotyczące obowiązków państwa na rzecz realizacji prawa dzieci do odpowiedniego poziomu życia i zapewnienia godnych warunków do rozwoju powinny być rekonstruowane i realizowane na podstawie art. 27 ust. 1 Konwencji o prawach dziecka oraz art. 71 ust. 1 Konstytucji RP. Wynika z nich, że państwo uznaje prawo dziecka do odpowiedniego poziomu życia oraz uwzględnia dobro rodziny w swojej polityce społecznej i gospodarczej. Art. 71 ust. 1 Konstytucji RP daje gwarancje szczególnej pomocy rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej. Szczególny charakter tej pomocy wymaga, by wykraczała ona poza zwykłą pomoc świadczoną innym osobom utrzymującym dzieci. W myśl art. 71 ust. 2 Konstytucji RP matka przed i po urodzeniu dziecka ma prawo do szczególnej pomocy władz publicznych. Prawa dzieci i matek doznają bowiem istotnych ograniczeń wskutek długotrwałego pozbawienia rodziny źródła utrzymania.
W odpowiedzi na wystąpienie Stanisława Trociuka, Zastępcy RPO, Zakład przekazał, że zobowiązany jest do przestrzegania przywołanych przepisów prawa, które uprawniają Zakład do wypłaty świadczeń z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa wyłącznie osobom uprawnionym, tj. osobom ubezpieczonym (posiadającym tytuł do ubezpieczeń społecznych). Jednocześnie, wypłata świadczeń następuje dopiero po ustaleniu wszystkich okoliczności niezbędnych do przyznania prawa do zasiłku.
