SN: Składki odbywających służbę zastępczą płaci gmina
Płatnikiem składek w stosunku do osoby odbywającej zastępczą służbę w straży pożarnej nie jest „pracodawca”, jak również „osoba fizyczna”. Zatem - status ten posiada „jednostka organizacyjna" - uznał Sąd Najwyższy i dodał, że źle wygląda sytuacja, w której dwa podmioty publiczne - Zakład Ubezpieczeń Społecznych i gmina - spierają się o to, czy podmiotem zobowiązanym jest gmina, czy też urząd gminy. - Ten spór wydaje się być „jałowy” – orzekła Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego.
Spór powstał na kanwie umowy z 1 stycznia 2000 r. pomiędzy gminą a Adamem W. (dane zmienione). Jej przedmiotem było wykonywanie zadań kierowcy - konserwatora Ochotniczej Straży Pożarnej. Umowa ta była kilkukrotnie aneksowana.
Urząd gminy to jednostka pomocnicza
Sąd pierwszej instancji powołał się na art. 4 pkt 2 lit. a) i art. 6 ust 1 pkt 4 ustawy systemowej. Argumentował, że stroną przedmiotowej umowy zlecenia była gmina, a to oznacza, że również ona jest płatnikiem składek. Zgodnie z ustawą o samorządzie gminnym, gmina - rozumiana jako wspólnota samorządowa zajmująca określoną część terytorium RP - wykonuje zadania publiczne w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność. W związku z tą kompetencją ustawodawca wyposażył ją z mocy prawa w osobowość prawną.
Przymiot osobowości prawnej skutkuje tym, że gmina występuje w obrocie prawnym - w szczególności w stosunkach cywilnoprawnych we własnym imieniu i na własny rachunek, a zarazem ponosi odpowiedzialność cywilną za te działania wobec innych uczestników obrotu prawnego.
Gmina, która jest osobą prawną, działa w obrocie prawnym przez swoje organy, a organem właściwym do jej reprezentowania w stosunkach prawnych z innymi podmiotami zewnętrznymi jest wójt. Urząd gminy nie został przez ustawę wyposażony w osobowość prawną, jest jedynie urzędniczym aparatem pomocniczym, wspomagającym wójta (organ gminy) w realizowaniu jego ustawowych kompetencji. Urząd gminy nie posiada zatem w stosunkach prawnych z zakresu prawa cywilnego z jego kontrahentami podmiotowości prawnej, a więc nie może zawierać umów cywilnoprawnych (np. umów zlecenia) z podmiotami zewnętrznymi. Jedynie na gruncie prawa pracy to urzędowi gminy (a nie gminie) przysługuje status pracodawcy (strony stosunku pracy).
Zleceniodawca to burmistrz
Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne i ocenę prawną dokonaną przez sąd pierwszej instancji. Wskazał, że zasadnicze znaczenie ma umowa zlecenia i aneksy do niej. Połączyła ona gminę jako zleceniodawcę reprezentowanego przez burmistrza gminy a Adamem W. jako zleceniobiorcę. Ustalenie to ma znaczenie, gdyż art. 4 pkt 2 lit. a) ustawy systemowej odnosi się tylko do pracodawcy. Zważywszy, że w tej sprawie stroną umowy zlecenia jako zleceniodawca była gmina, co jasno i wyraźnie wynika z umowy z 1 stycznia 2000 r., to ona zgodnie z brzmieniem ustawy jest płatnikiem składek. W tej kwestii wypowiadał się również Sąd Najwyższy.
Stanowienie aktów prawa miejscowego od A do Z - kompleksowy zestaw publikacji - zobacz w LEX >
Gmina nie ma racji
Skargę kasacyjną wywiodła gmina, zaskarżyła wyrok sądu odwoławczego w całości. Sąd Najwyższy stwierdził skarga kasacyjna nie jest zawiera argumentów uzasadniających wzruszenie wyroku sądu odwoławczego.
Wstępnie sędzia sprawozdawca Piotr Prusinowski stwierdził, że w sprawie nie występuje „istotne zagadnienie prawne”. I dodał, że „źle wygląda sytuacja, w której dwa podmioty publiczne ZUS i gmina spierają się nie o to, co jest istotą sprawy, ale toczą spór, czy podmiotem zobowiązanym jest gmina, czy też urząd gminy. Krytyczne spojrzenie nie zwalnia oczywiście Sądu Najwyższego od przesądzenia tej kwestii, nie zmienia to jednak oceny, że przedmiotowy spór wydaje się być „jałowy”.
Centralny Rejestr Umów - w praktyce Jednostek Sektora Finansów Publicznych - czytaj w LEX >
Odpowiedz na wątpliwości skarżącego można znaleźć w ustawie systemowej. Przepis ten stanowi, że płatnikiem składek jest: „pracodawca - w stosunku do pracowników i osób odbywających służbę zastępczą oraz jednostka organizacyjna lub osoba fizyczna pozostająca z inną osobą fizyczną w stosunku prawnym uzasadniającym objęcie tej osoby ubezpieczeniami społecznymi, w tym z tytułu przebywania na urlopie wychowawczym albo pobierania zasiłku macierzyńskiego, z wyłączeniem osób, którym zasiłek macierzyński wypłaca Zakład”.
Pojęcie pracodawcy i płatnika
Przywołana norma nie pozostawia wątpliwości, że prawodawca jako płatników składek wyróżnia:
- po pierwsze, pracodawców,
- po drugie, „jednostki organizacyjne” i
- po trzecie, osoby fizyczne.
Jak podkreślił SN, analiza przepisu nie daje jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, czy określenie „pozostająca z inną osobą fizyczną w stosunku prawnym uzasadniającym objęcie tej osoby ubezpieczeniami społecznymi” odnosi się tylko do „osoby fizycznej”, czy także do „jednostki organizacyjnej”. Reguły wykładni językowej przemawiają za pierwszą opcją. Tylko bowiem w takim wypadku da się wytłumaczyć posłużenie się liczbą pojedynczą (pozostająca). Jeśli omawiana formuła miałaby odnosić się do obu podmiotów, a nie tylko do osoby fizycznej, to przepis powinien posługiwać się określeniem „pozostające”. Niezależnie od tego, należy podkreślić, że za taką wizją przemawia także zwrot „inna osoba fizyczna”. Termin ten nie współgra z „jednostką organizacyjną”.
A zatem - płatnikiem składek- jest pracodawca (w stosunku do pracowników, ale również co do osób odbywających służbę zastępczą), osoba fizyczna pozostająca z inną osobą fizyczną w stosunku prawnym uzasadniającym objęcie tej osoby ubezpieczeniami społecznymi, a także jednostka organizacyjna. Nie jest pozbawione racji twierdzenie, że ten ostatni termin obejmuje wszystkie przypadki, które nie mieszczą się w zakresie desygnatów „pracodawca” i „osoba fizyczna”, a także które nie zostały enumeratywnie wymienione w art. 4 pkt 2 lit b) – lit. d) ustawy systemowej.
Projekty ustaw – zmiany w prawie istotne dla jednostek samorządu terytorialnego - zobacz w LEX >
- W rozpoznawanej sprawie pewne jest, że stroną umowy zlecenia jest gmina. Strony nie podnosiły, że ta umowa ma właściwości umowy o pracę. W rezultacie, pewne jest, że płatnikiem składek w stosunku do Adama W. nie jest „pracodawca”, jak również „osoba fizyczna”. Zatem - status ten posiada „jednostka organizacyjna” – dodał SN.
Przeprowadzone rozważania prowadzą do jednoznacznej konkluzji, że skargę kasacyjną należało oddalić.
W składzie zasiadali: Bohdan Bieniek, Dawid Miąsik i Piotr Prusinowski – sprawozdawca.
Zobacz w LEX: Wdrożenie AI w JST: obowiązki prawne, ryzyka i decyzje organizacyjne Sekretarza >
