Prawo pracy wybiórczo chroni rodziców dzieci z niepełnosprawnościami

Dłuższy urlop rodzicielski i dłuższy okres zasiłku opiekuńczego to niektóre uprawnienia rodziców, którzy pracują i mają dziecko z niepełnosprawnością. Te dodatkowe uprawnienia wyznaczane są np. granicą wieku dziecka i różnymi etapami jego życia. W rezultacie wsparcie może być wybiórcze i nieefektywne, gdy np. niepełnosprawność dziecka jest stała.

- W mojej ocenie prawo pracy chroni rodziców dzieci z niepełnosprawnościami w sposób wybiórczy. Daje im pewne uprawnienia, ale aby z nich skorzystać muszą mieć różne dokumenty i spełniać różne wymogi – np. granicą jest wiek dziecka i różne etapy jego życia. Można odnieść wrażenie, że niepełnosprawność jest traktowana jako jednorazowe zdarzenie, a nie stan, który trwa latami – mówi serwisowi Prawo.pl Anna Pałecka-Błaszczyk, radca prawny z ONLEX Kancelaria Radcy Prawnego. Dobrym przykładem jest dłuższy urlop rodzicielski.

Czytaj również: Będzie dodatkowy zasiłek opiekuńczy dla rodziców chorych dzieci>>

Dłuższy urlop rodzicielski

Rodzic dziecka z niepełnosprawnością ma prawo do dłuższego urlopu rodzicielskiego pod warunkiem, że ma zaświadczenie wydane na podstawie ustawy z 4 listopada 2016 r. o wsparciu kobiet w ciąży i rodzin „Za życiem”. Zaświadczenie potwierdza ciężkie i nieodwracalne upośledzenie (język ustawy – red.) lub nieuleczalną chorobę zagrażającą życiu dziecka, które powstały przed porodem lub w jego trakcie. Zaświadczenie może wystawić lekarz specjalista m.in. ginekolog, perinatolog, neurolog dziecięcy czy neonatolog.

Przy jednym dziecku wydłużony urlop rodzicielski wynosi do 65 tygodni. Przy większej liczbie dzieci – do 67 tygodni. Przysługuje łącznie obojgu rodzicom.

- Wydłużony wymiar do 65 tygodni przysługuje tylko wtedy, gdy dziecko ma zaświadczenie z ustawy „Za życiem”, czyli gdy ciężkie upośledzenie lub nieuleczalna choroba powstały przed porodem albo w jego trakcie. Rodzic dziecka, u którego niepełnosprawność ujawni się później, tego uprawnienia nie ma, choć jego sytuacja bywa podobna. Tymczasem przy uzupełniającym urlopie dla rodziców wcześniaków ustawodawca pokazał, że potrafi powiązać wymiar urlopu z rzeczywistą potrzebą opieki, bo liczy go według faktycznego pobytu dziecka w szpitalu – zwraca uwagę mec. Pałecka-Błaszczyk.

Gdy rodzic z zaświadczeniem z ustawy „Za życiem” łączy urlop rodzicielski z pracą u tego samego pracodawcy, czyli np. wróci do pracy tylko na część etatu – urlop wydłuży się do 130 tygodni przy jednym dziecku i 134 tygodni przy większej liczbie dzieci.

Elastyczny czas pracy

Rodzic dziecka z niepełnosprawnością może wnioskować u pracodawcy o pracę zdalną, ruchomy czas pracy, indywidualny rozkład czasu pracy albo obniżenie etatu. Pracodawca musi uwzględnić wniosek o pracę zdalną, gdy:

• rodzic ma zaświadczenie z ustawy „Za życiem”,
• dziecko ma orzeczenie o niepełnosprawności lub orzeczenie o znacznym lub umiarkowanym jej stopniu (granicą jest wiek 16 lat dziecka),
• dziecko ma opinię o potrzebie wczesnego wspomagania rozwoju, orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego lub orzeczenie o potrzebie zajęć rewalidacyjno- wychowawczych.

Ale pracodawca może odmówić rodzicowi, gdy na elastyczny czas pracy nie pozwala organizacja pracy. Odmowę musi uzasadnić pisemnie w ciągu 7 dni. Rodzic dziecka z niepełnosprawnością może też wnioskować, aby obniżyć jego etat pracy nawet do połowy z ochroną przed zwolnieniem przez pierwszy rok. Prawo do obniżenia etatu z tą ochroną rodzic ma do ukończenia przez dziecko 18 lat.

W tych uprawnieniach granicą może być 16 rok życia. - Wtedy orzeczenie o niepełnosprawności zastępuje orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, a przepisy nie traktują wszystkich stopni jednakowo. Z wnioskiem o pracę zdalną czy dogodny rozkład czasu pracy może wystąpić rodzic dziecka z umiarkowanym lub znacznym stopniem, ale już nie z lekkim. Przy zasiłku opiekuńczym wymagania są jeszcze wyższe: wydłużony, 30-dniowy limit dla nastolatka przysługuje po 16. roku życia w praktyce tylko przy znacznym stopniu, a przy umiarkowanym rodzic ma prawo do 14 dni, jak przy zdrowym dziecku. Rodzic traci więc część uprawnień tylko dlatego, że zmienił się rodzaj dokumentu, a jeśli nowe orzeczenie nie zostanie wydane na czas, przez pewien okres nie ma żadnych – mówi mec. Anna Pałecka-Błaszczyk.

Zwraca też uwagę, że elastyczna organizacja pracy z art. 188(1) Kodeksu pracy, podobnie jak zakaz polecania nadgodzin i pracy w nocy bez zgody pracownika, obejmuje tylko rodziców dzieci do 8 lat. Rodzic dziecka z niepełnosprawnością może wnioskować o pracę zdalną i dogodny rozkład czasu pracy także później, nawet po 18. roku życia dziecka, ale pracodawca może odmówić, powołując się na organizację lub rodzaj pracy, a rodzic nie ma realnego narzędzia, żeby tę odmowę zweryfikować. - Najpewniejszym rozwiązaniem pozostaje dziś obniżenie wymiaru czasu pracy na podstawie art. 186(7) Kodeksu pracy, które przysługuje do czasu, gdy rodzic mógłby korzystać z urlopu wychowawczego, w tym dodatkowego, a pracodawca jest takim wnioskiem związany – komentuje mec. Pałecka-Błaszczyk. Jeśli dziecko wymaga osobistej opieki, co potwierdza orzeczenie o niepełnosprawności lub jej stopniu, rodzicom przysługuje dodatkowe 36 miesięcy urlopu wychowawczego.

Prawniczka przypomina wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (UE) z 11 września 2025 r. w sprawie C-38/24 Bervidi. Trybunał, rozwijając linię zapoczątkowaną w 2008 r. wyrokiem w sprawie Coleman, uznał, że zakaz dyskryminacji ze względu na niepełnosprawność chroni także rodzica, który sam nie ma niepełnosprawności, ale opiekuje się dzieckiem z niepełnosprawnością. Co więcej, pracodawca ma obowiązek zapewnić takiemu rodzicowi racjonalne usprawnienia, o ile nie będą one dla niego nieproporcjonalnym obciążeniem. - Polskie przepisy tego obowiązku wobec rodziców nie przewidują, więc dziś to sądy powinny stosować wykładnię zgodną z prawem unijnym. W praktyce oznacza to, że ogólne powołanie się na „organizację pracy” może już nie wystarczyć do odmowy – wskazuje r. pr. Pałecka-Błaszczyk. W jej opinii ustawodawca powinien wprost wpisać do przepisów obowiązek racjonalnych usprawnień wobec rodziców, wynikający z wyroku Bervidi, z jasnymi kryteriami, kiedy odmowa jest uzasadniona. Jak podkreśla mecenas, elastyczna organizacja pracy jest najtańszym i najskuteczniejszym narzędziem, pod warunkiem, że odmowa będzie wymagała rzetelnego uzasadnienia i podlegała realnej kontroli.

Zasiłek opiekuńczy

Na podstawie ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (tzw. ustawy zasiłkowej) zasiłek opiekuńczy za sprawowanie osobistej opieki w czasie zwolnienia z pracy przysługuje:

• przez 60 dni w roku w czasie opieki nad zdrowym dzieckiem do 8 lat (gdy choruje rodzic dziecka lub małżonek, który stale się nim opiekuje) lub
• przez 60 dni w roku w czasie opieki nad chorym dzieckiem lub dzieckiem z niepełnosprawnością do 14. roku życia (gdy choruje rodzic dziecka lub małżonek, który stale się nim opiekuje) lub
• przez 30 dni w roku (w sytuacji np. choroby rodzica dziecka lub małżonka stale opiekującego się dzieckiem), gdy opiekujemy się:
• chorym dzieckiem z niepełnosprawnością, które skończyło 14 lat, ale nie skończyło 18 lat lub
• dzieckiem z niepełnosprawnością, które skończyło 8 lat, ale nie skończyło 18 lat lub
• przez 14 dni w roku, jeśli opiekujemy się dzieckiem w wieku ponad 14 lat lub innym chorym członkiem rodziny.

Zasiłek opiekuńczy przysługuje łącznie na opiekę nad dziećmi i innymi członkami rodziny za okres maksymalnie 60 dni w roku. Gdy sprawujemy opiekę wyłącznie nad dziećmi z niepełnosprawnością i innymi chorymi członkami rodziny, zasiłek opiekuńczy przysługuje łącznie za okres maksymalnie 30 dni w roku. Zatem obecnie długość okresu, w którym pobieramy zasiłek opiekuńczy, zależy nie od rodzaju choroby, ale od kryterium wieku osoby, którą się opiekujemy.

Obecnie procedowana jest nowelizacja ustawy zasiłkowej (nr UD484), zgodnie z którą dodatkowy okres zasiłku opiekuńczego na dziecko do 18. roku życia, które choruje na ciężką chorobę, wyniesie 60 dni w roku. Tak zwana opieka nad dzieckiem będzie natomiast dotyczyć dzieci do ukończenia 18. roku życia, a nie tylko do 14. jak obecnie. Zmiany mają wejść w życie w 2027 roku.

Jak podkreśla mec. Anna Pałecka-Błaszczyk, prawo powinno chronić rodziców dzieci z niepełnosprawnościami, ale mądrze. - Na co dzień doradzam pracodawcom i widzę, że ochrona finansowana wyłącznie z ich kieszeni może obracać się przeciwko osobom, którym miała służyć. Dlatego postulowałabym ujednolicenie podstawy uprawnień, tak żeby jeden dokument potwierdzający potrzebę opieki działał tak samo w całym systemie, powiązanie wymiaru uprawnień z tą potrzebą zamiast z wiekiem dziecka oraz finansowanie dodatkowych dni opieki z ubezpieczenia społecznego, a nie przez pracodawcę – konkluduje prawniczka.