Praca podczas zwolnienia – czy wysokość zarobku przesądzi o utracie zasiłku?
Ustawa zasiłkowa nie przewiduje żadnego limitu zarobków, którego nieprzekroczenie pozwalałoby na zachowanie zasiłku. Sądy podchodzą jednak do tego zagadnienia znacznie łagodniej. Czy nowe przepisy to zmienią?
13 kwietnia 2026 r. wchodzi w życie nieco zmienione brzmienie art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (dalej: ustawa zasiłkowa). Będzie on stanowił, że ubezpieczony traci prawo do zasiłku chorobowego za cały okres zwolnienia od pracy, w przypadku gdy w okresie orzeczonej niezdolności do pracy:
- wykonuje pracę zarobkową lub
- podejmuje aktywność niezgodną z celem tego zwolnienia.
Przyczyny te stanowią podstawę utraty zasiłku niezależnie od siebie, a więc wykonywanie pracy zarobkowej nie musi wpływać negatywnie na zdrowie chorego, aby stracił prawo do tego świadczenia.
Praca zarobkowa jest przyczyną utraty zasiłku także i obecnie, ale nowelizacja przepisów (czyli ustawa z dnia 18 grudnia 2025 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw, Dz.U. z 2026 r., poz. 26) wprowadza do ustawy zasiłkowej jej definicję. Za pracę zarobkową będzie uznawana każda czynność mająca charakter zarobkowy, niezależnie od stosunku prawnego będącego podstawą jej wykonania, z wyłączeniem czynności incydentalnych, których podjęcia w okresie zwolnienia od pracy wymagają istotne okoliczności (dodawany do ustawy zasiłkowej art. 17 ust. 1a). W definicji podkreślono, że istotną okolicznością nie może być polecenie pracodawcy.
Czytaj również: Nowe przepisy zasiłkowe pozwolą ubezpieczonym na więcej>>
Praca zarobkowa – na definicji najbardziej skorzystają przedsiębiorcy
Definicja została oparta na dotychczasowym orzecznictwie, a jej wprowadzenie to szczególnie dobra wiadomość dla prowadzących pozarolniczą działalność. Tracili oni zasiłki z tego powodu, że np. podpisali fakturę lub dokonali innej niezbędnej dla prowadzenia działalności czynności. Tego rodzaju czynności mają jednak charakter zarobkowy, bo pośrednio prowadzą do zarobku, co było podstawą dla ZUS do stwierdzania decyzją, że doszło do utraty prawa do zasiłku. Sądy nie były jednolite w ocenie tego rodzaju spraw, ale szczególnie w ostatnich latach ukształtowała się korzystna dla przedsiębiorców linia orzecznicza. Sądy stwierdzały, ze incydentalne czynności, które osoba pobierająca zasiłek musiała podjąć, nie mogą być podstawą do utraty zasiłku. W takim duchu została ukształtowana definicja pracy zarobkowej i to przedsiębiorcy najbardziej skorzystają na takim jej brzmieniu.
Wykonywanie pracy zarobkowej przez pracowników i zleceniobiorców – kiedy stracą prawo do zasiłku
Nieco inaczej będzie w odniesieniu do pracowników i zleceniobiorców. W ich przypadku utrata prawa do zasiłku z powodu wykonywania pracy zarobkowej nie wiąże się raczej z wykonywaniem incydentalnych czynności, które pośrednio prowadzą do zarobku, ale z rzeczywistym osiągnięciem zarobku. Najczęściej chodzi o sytuację, gdy pracownik (zleceniobiorca) wykonuje podczas zwolnienia lekarskiego pracę zarobkową na rzecz innego podmiotu niż pracodawca (zleceniodawca) np. na podstawie oddzielnej umowie zlecenia lub umowy o dzieło. Nierzadko są to umowy cywilnoprawne, które są wykonywane stale obok etatu, a podczas zwolnienia po prostu taką umowę chory kontynuuje. Czasami może to również dotyczyć osiągania zarobku w postaci np. diety z tytułu udziału w posiedzeniu jakiegoś organu.
Utrata zasiłku w takich sytuacjach nie wywołuje większych wątpliwości, jeśli osiągany zarobek nie jest znacząco niższy niż utracony zasiłek. Jednak gdy chory podczas zwolnienia zarobił niewielka kwotę, nierzadko argumentuje w odwołaniu, że utrata prawa do zasiłku za cały okres zwolnienia to sankcja zbyt dotkliwa.
Taka argumentacja może okazać się skuteczna, bo Sąd Najwyższy, a co za tym idzie sądy powszechne, odszedł od rygorystycznego podejścia, zgodnie z którym osiągnięcie dowolnego zarobku podczas okresu niezdolności do pracy powodowało utratę prawa do zasiłku. Takie podejście zaprezentował SN np. w wyroku z 6 czerwca 2023 r., sygn. akt II USKP 40/22. Rozpatrując sprawę radnego, który podczas orzeczonej niezdolności do pracy brał udział w sesji rady miejskiej, SN uznał, że od zasady utraty prawa do zasiłku chorobowego za cały okres zwolnienia chorobowego w przypadku wykonywania działalności zarobkowej są wyjątki. Sąd zwrócił uwagę na prokonstytucyjną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej, zgodnie z którą utrata zasiłku może być uznana w konkretnym stanie faktycznym za sankcję zbyt drastyczną i dolegliwą, a przez to niesłuszną i niesprawiedliwą. Będzie tak w przypadku uzyskania dodatkowego dochodu w postaci niewielkich kwot stanowiących kilkuprocentowy ułamek należnego zasiłku chorobowego.
Na takie podejście, jak zauważył SN, wpłynął wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 25 lutego 2014 r. (sygn. akt SK 18/13). TK stwierdził, że art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej w zakresie, w jakim stanowi podstawę utraty prawa do zasiłku chorobowego w przypadku wykonywania pracy zarobkowej i uzyskaniu z niej kwoty przekraczającego minimalną wysokość wynagrodzenia za pracę, jest zgodny z art. 67 ust. 1 w związku z art. 64 ust. 1-2, art. 31 ust. 3 oraz art. 2 Konstytucji RP. Przyjęto więc wykładnię, że wykonywanie w czasie orzeczonej niezdolności do pracy działalności przynoszącej wynagrodzenie poniżej minimalnego wynagrodzenia za pracę nie zawsze stanowi wykonywanie działalności zarobkowej w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej.
Czytaj również: Czy ZUS może pozbawić zasiłku chorobowego za udział w rozmowie o pracę?
Przychód niższy niż pensja minimalna a utrata zasiłku
Nie można jednak dojść do prostego wniosku, że jeśli praca zarobkowa podczas zwolnienia lekarskiego przyniosła przychód nie większy niż pensja minimalna, to automatycznie ZUS nie powinien stwierdzać utraty prawa do zasiłku. Chodzi jedynie o to, że w takim przypadku istnieje większa szansa, że sąd rozpatrujący odwołanie zmieni decyzję ZUS. O wszystkim zdecydują okoliczności danego przypadku.
Warto w tym miejscu zwrócić uwagę np. na wyrok SN z 28 kwietnia 2022 r. (sygn. akt II USKP 163/21). SN stwierdził, że art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej „nie wprowadza jakichkolwiek kryteriów jego zastosowania odnoszących się do poziomu uzyskiwanych przychodów (dochodów) ubezpieczonego, pobierającego zasiłek chorobowy z tytułu niezdolności do pracy, które mogłyby wyłączać jego zastosowanie. Odmowa zastosowania tego przepisu pozostawiona jest zatem ocenie sądów rozpoznających konkretne sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych. Decydujące znaczenie ma bowiem kontekst sytuacyjny.”
Nowe przepisy bez limitu kwotowego ani progu wynagrodzenia
Wprowadzenie definicji pracy zarobkowej do ustawy zasiłkowej tego podejścia nie zmieni. Zwraca na to uwagę również radca prawny Agata Majewska, JGA Kancelaria Radców Prawnych. - Sama wysokość osiągniętego wynagrodzenia nie jest ustawowym kryterium, które decyduje, czy doszło do wykonywania „pracy zarobkowej” w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej. Dotyczy to zarówno obecnego stanu prawnego, jak i regulacji, która będzie obowiązywać od 13 kwietnia 2026 r. W sprawach granicznych sądy mogą brać pod uwagę skalę aktywności, jej incydentalność, zakres obowiązków czy relację osiągniętego przychodu do zasiłku. To znaczy, że niewielki, uboczny dochód może wpływać na ocenę konkretnego stanu faktycznego. Nadal nie jest to jednak próg zapisany w ustawie. – tłumaczy Agata Majewska.
- Od 13 kwietnia 2026 r. zasada pozostanie co do istoty taka sama. Także i w tym nowym stanie prawnym nie pojawia się żaden limit kwotowy ani próg wynagrodzenia, od którego dopiero można byłoby mówić o pracy zarobkowej. – tłumaczy ekspertka.
Na takim samym stanowisku stoi również adwokat Renata Bugiel, partner w GKR Legal. - Wysokość uzyskanego dochodu nie jest przesłanką decydującą o zakwalifikowaniu aktywności jako „pracy zarobkowej" w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej. Przepis ten nie wprowadza bowiem jakichkolwiek kryteriów jego zastosowania odnoszących się do poziomu uzyskiwanych przez ubezpieczonego przychodów (dochodów) w związku z wykonywaniem pracy zarobkowej w okresie orzeczonej niezdolności do pracy – potwierdza Renata Bugiel. - W zakresie dotyczącym wysokości dochodu kluczowy wniosek pozostaje niezmieniony: nowe brzmienie art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej, obowiązujące od 13 kwietnia 2026 r., podobnie jak brzmienie dotychczasowe, nie wprowadza żadnego kryterium odnoszącego się do poziomu uzyskiwanego wynagrodzenia – dodaje ekspertka.
