Osoba z niepełnosprawnością w sądzie porozumie się metodami alternatywnymi

Sąd ma obowiązek wysłuchać osobę z niepełnosprawnością podczas procedury ustalania dla niej kuratora. Będzie musiał uwzględnić jej indywidualne potrzeby, także wtedy, gdy porozumiewa się pozawerbalnie za pomocą alternatywnych metod komunikacji. Rozwiązania są konieczne, bo obecnie brak komunikacji prowadzi do ubezwłasnowolnienia osoby. Przepisy będą jednak martwe bez przygotowania osób biorących udział w procedurze.

Sąd, który ustanawia kuratora dla osoby z niepełnosprawnością, od 15 lutego br. ma obowiązek obligatoryjnie wysłuchać samej osoby z niepełnosprawnością. Zmianę taką wprowadziła ustawa z 28 lipca 2023 r. o zmianie ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw. W konsekwencji nowelizacji uległ także art. 600 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (k.p.c.). Zmiana w k.p.c. dotyczy tego, żeby przy wyborze kuratora, ustalaniu jego zakresu uprawnień i obowiązków, uwzględniano cechy indywidualne osoby z niepełnosprawnością.

Teraz Ministerstwo Sprawiedliwości ogłosiło projekt aktu wykonawczego do tych przepisów. Chodzi o projekt rozporządzenia w sprawie sposobu przygotowania wysłuchania osoby niepełnosprawnej oraz warunków, w jakich powinno odbywać się wysłuchanie.

Zobacz procedury:

Postępowanie o ustanowienie kuratora dla osoby niepełnosprawnej z urzędu >

Postępowanie o ustanowienie kuratora dla osoby niepełnosprawnej na wniosek >

Komunikacja alternatywna także w sądzie

Projekt zakłada m.in., że:

• sąd będzie musiał odpowiednio przygotować wysłuchanie osoby z niepełnosprawnością, m.in. ustalić poziom jej sprawności ruchowej i sposób porozumiewania się z otoczeniem, szczególnie czy korzysta z alternatywnych metod komunikacji (AAC). Jak również, czy podczas wysłuchania potrzebny będzie biegły psycholog lub z zakresu komunikacji AAC.
• sąd musi wziąć pod uwagę podczas wysłuchania indywidualne potrzeby osoby z niepełnosprawnością, np. dłuższy czas potrzebny na komunikowanie się metodami alternatywnymi, przetłumaczenie wypowiedzi, dodatkowa przerwa.
• sąd w zawiadomieniu o wysłuchaniu będzie musiał powiadomić osobę z niepełnosprawnością, że może ona zażądać szczególnych warunków podczas wysłuchania np. zapewnienia udogodnień technicznych lub pomocy na terenie sądu.
• sędzia przed wysłuchaniem powinien ustalić z biegłym psychologiem, tłumaczem, biegłym z zakresu komunikacji wspomagającej i alternatywnej (o ile biorą udział w czynności) zasady współpracy tj.: sposób formułowania pytań do osoby niepełnosprawnej oraz sposób reagowania na trudne sytuacje, które mogą wystąpić podczas wysłuchania.
• sąd będzie musiał przedstawić osobie z niepełnosprawnością przed wysłuchaniem na piśmie lub w formie graficznej, plan przeprowadzania wysłuchania oraz uzgodnić z osobą niepełnosprawną, w jaki sposób zasygnalizuje, że nie zrozumiała pytania, jest zmęczona lub ma innego rodzaju potrzeby wymagające zarządzenia przerwy.
• miejsce wysłuchania będzie musiało być dostosowane do potrzeb indywidualnych osoby z niepełnosprawnością. Wysłuchanie osób w spektrum autyzmu i z niepełnosprawnością intelektualną ma odbywać się w pomieszczeniu pozbawionym bodźców wzrokowych czy dźwiękowych. Będą musiały być zapewnione podczas wysłuchania woda i chusteczki higieniczne oraz materiały ułatwiające rozmowę lub komunikowanie się, w szczególności ołówek, papier, rysunki, zdjęcia lub inne pomoce wizualne.

Możliwość komunikacji z sądem kluczowa

Dr Michał Urban, radca prawny z Kancelarii Urban Legal, podkreśla, że proponowane zmiany, pomimo że dotyczą wąskiej kwestii w zakresie spraw z zakresu kurateli, będą miały szersze znaczenie. – Dlatego że dotykają podstawowej i fundamentalnej kwestii – zapewnienia osobie z niepełnosprawnością odpowiedniej komunikacji z organem sądowym przy prowadzonych czynnościach - podkreśla.

- Brak lub trudności w komunikacji z osobą z niepełnosprawnością w postępowaniu o ustanowienie kuratora dla osoby niepełnosprawnej często prowadziły do ubezwłasnowolnienia osoby, nie zaś do ustanowienia kuratora - dodaje.

Czytaj także na Prawo.pl:

Ubezwłasnowolnienie do likwidacji. Jest społeczny projekt zmian

Ubezwłasnowolnienie zastąpi nowa instytucja - projekt do 12 czerwca

Komunikacja stanowi warunek konieczny skutecznej i satysfakcjonującej interakcji z otoczeniem.

Mecenas Urban podkreśla, że sytuacja, w której komunikacja nie przebiega w sposób prawidłowy narusza prawo, w tym konstytucyjną zasadę równości wynikająca z art. 32 Konstytucji RP. - Jeżeli bowiem z uwagi na niepełnosprawność osoba nie ma zapewnionej odpowiedniej komunikacji z organem sądowym przy czynnościach procesowych, to jest po prostu mniej korzystnie traktowana niż osoby w podobnym postępowaniu, nie będące osobą z niepełnosprawnością i nie mające problemów komunikacyjnych. Tym samym dochodzi do dyskryminacji osoby z niepełnosprawnością w postępowaniu oraz do naruszenia prawa - podkreśla. Wtedy taka osoba nie ma możliwości obrony swoich praw. To zaś może prowadzić do nieważności postępowania z uwagi na art. 379 pkt 5) k.p.c., jeżeli strona została pozbawiona możności obrony swych praw.

- W praktyce stawiałem już takie wnioski procesowe w związku z niezapewnieniem w czasie postępowania odpowiedniej komunikacji z sądem osobie z niepełnosprawnością. Strona procesu jest bowiem pozbawiona możliwości obrony swoich praw, gdy będąc podmiotem postępowania nie ma zapewnionej odpowiedniej komunikacji z sądem, aby rozumieć postępowanie, jak i być rozumianą przez wszystkich uczestników postępowania, w tym przez sąd – mówi Michał Urban.

Konieczna wiedza o funkcjonowaniu i potrzebach osób z niepełnosprawnością

Co do tego, że projektowane rozporządzenie jest konieczne nie ma też wątpliwości Paulina Rutka, prezeska Fundacji na rzecz Zawsze Dostępnej Komunikacji (AAC) i Technologii Wspomagającej (AT) oraz neurologopeda i psycholog pracujący na co dzień z osobami komunikującymi się pozawerbalnie. Zwraca jednak uwagę na konieczność odpowiedniego przygotowania wszystkich osób biorących udział w procesie przygotowania wysłuchania przez sąd osoby z niepełnosprawnością.

– Bez wiedzy o potrzebach osób z różnymi niepełnosprawnościami, szczególnie komunikującymi się metodami wspomagającymi i alternatywnymi przepisy mogą nie przynieść oczekiwanych efektów. Dlatego tak istotne byłoby odpowiednie przygotowanie w tym zakresie, na przykład biegłych, biorących udział w przesłuchaniu, ale także oczywiście sędziów – zwraca uwagę. Jej praktyka potwierdza, że np. nie każdy biegły psycholog miał wcześniej kontakt z osobami z niepełnosprawnościami i nie musi znać ich potrzeb i zasad funkcjonowania z określonym rodzajem niepełnosprawności.

– Na ostatnim szkoleniu w Sądzie Okręgowym w Rzeszowie dotyczącym przesłuchiwania osób ze złożonymi potrzebami komunikacyjnymi, podeszli do nas biegli psycholodzy, którzy wskazywali na swoje różnorodne doświadczenie. Sami przyznali, że nie wszyscy mieli kontakt z osobami z niepełnosprawnością i nie są specjalistami w zakresie ich funkcjonowania – mówi Paulina Rutka.

Dlatego, jak podkreśla, bardzo ważna jest ciągła praca nad zmianą świadomości i wiedzy o potrzebach osób z niepełnosprawnościami. – Dlatego projekt rozporządzenia jest bardzo ważny, bo podkreśla, że osoby z niepełnosprawnością w myśl Konwencji ONZ mają zdolność prawną, na zasadzie równości z innymi osobami, we wszystkich aspektach życia. Dotyczy to także uczestniczenia w wysłuchaniu czy czynnościach procesowych - zaznacza.

Ministerstwo Sprawiedliwości przewidziało na konsultacje publiczne projektu tylko pięć dni (projekt ukazał się 26 lutego).

- Pamiętajmy, że jako ludzi cechuje nas różnorodność funkcjonowania, dlatego warto, aby rozporządzeniem zainteresowały się środowiska osób z niepełnosprawnościami i wskazały na ewentualne potrzeby komunikacyjne, które zostaną uwzględnione przy określaniu sposobu przygotowania wysłuchania osoby z niepełnosprawnością oraz warunków, w jakich powinno odbywać się wysłuchanie – kwituje mec. Urban.      

Polecamy nagranie szkolenia: Ustawa Kamilka - zmiany w KPC, KRiO i nie tylko >