Jaka chemia nie trafi już na polskie stoły

Jest już projekt rozporządzenia, blokującego import żywności, zawierającej wykrywalne ślady niektórych szkodliwych substancji stosowanych powszechnie w rolnictwie poza Unią Europejską przeciwko grzybom i chwastom. Chodzi głównie o warzywa i owoce, w tym też te egzotyczne.

Ministerstwo Zdrowia przygotowuje właśnie projekt rozporządzenia w sprawie ustanowienia szczególnych wymagań dla środków spożywczych, dotyczących pozostałości substancji czynnych środków ochrony roślin (numer RCL – MZ 1877). Ma to zablokować import i handel w Polsce żywnością, która zawierałaby wykrywalne pozostałości kilku groźnych substancji przeciwgrzybicznych i przeciwchwastowych stosowanych w rolnictwie. Projekt to realizacja obietnic innego resortu, a konkretnie Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi (MRiRW), dotyczących lepszej kontroli żywności przypływającej do Polski z krajów spoza Unii Europejskiej, w tym głównie ze strefy Mercosur.

Nie możemy pozwolić sobie na Europę dwóch prędkości. Z jednej strony nasi rolnicy, przetwórcy i producenci muszą spełniać coraz wyższe normy i standardy, z drugiej strony otwieramy drzwi dla produktów, które z tych obowiązków są zwolnione. Wielokrotnie zwracałem uwagę na konieczność zrównania tych wymagań i potrzebę wprowadzenia przepisów lustrzanych. Dziś mamy sytuację, w której już nie apelujemy, ale sami działamy. Chcę we współpracy z resortem zdrowia wprowadzić regulacje, zakazujące wwożenia towarów i produktów zawierających pozostałości pestycydów. Bezpieczeństwo konsumentów jest najważniejsze – zapowiada Stefan Krajewski, szef MRiRW.

Wydanie takich przepisów przewiduje art. 7 ust. 3 ustawy z 25 sierpnia 2006 r. o bezpieczeństwie żywności i żywienia (Dz. U. z 2023 r. poz. 1448). MZ ma prawo zawiesić lub ograniczyć obrót albo ustanowić szczególne wymagania dla środków spożywczych (w trosce o bezpieczeństwo zdrowia lub życia człowieka). Te tymczasowe krajowe środki ochronne przewiduje unijne rozporządzenie 178/2002/WE.

Co będzie sprawdzane przy imporcie

Ministerialny indeks substancji zakazanych niby jest krótki, ale w praktyce obejmuje import większości znaczących owoców i warzyw. Chodzi po pierwsze o mankozeb. Ta substancja jest sklasyfikowana jako toksyczna dla rozrodczości, a także zaburzająca funkcjonowanie układu hormonalnego u ludzi. Mankozeb to składnik wielu oprysków - do 2022 r. był jedną z najczęściej stosowanych substancji w ochronie roślin w Polsce. Na jesieni unijni sędziowie oddalili jednak skargę dwóch koncernów produkujących mankozeb na ogólny zakaz jego stosowania (wyrok z 29 października 2025 r., T-742/20 RENV). Pozostałości mankozebu można znaleźć w awokado, winogronach stołowych, mango, czarnej porzeczce. Mają je także truskawka, papaja, ziemniaki, papryka, melon, sałata. Te importowane owoce i warzywa mogą więc być dokładnie sprawdzane.

Drugi na liście jest glufosynat, toksyczny dla rozrodczości. Lista owoców i warzyw, gdzie można byłoby znaleźć wykrywalne pozostałości glufosynatu też nie jest krótka - papaja, pomidory, bakłażany, okra, brukselka, fasola ze strąkami, groch ze strąkami, pieczarki, jęczmień, owies, żyto, pszenica, ziemniaki, grejpfruty. Trzecia pozycja to zestaw ściśle ze sobą powiązanych: tiofanatu metylowego, karbendazymu i benomylu. Tu też lista „podejrzanych” owoców i warzyw do skontrolowania pod względem wykrywalnych pozostałości, jest długa: grejpfruty, pomarańcze, cytryny, limonki, klementynki, mandarynki, jabłka, gruszki, pigwa, nieszpułka, nieśplik japoński, morele, czereśnie, brzoskwinie, śliwki, winogrona (stołowe, ale też do produkcji wina), mango, papaja, bakłażany, okra, melony, dynie, arbuzy, brukselka, jęczmień, owies, żyto, pszenica, inne owoce ziarnkowe.

Będą kolejne zakazy

To jednak nie koniec, gdyż resort rolnictwa złoży wniosek o objęcie zakazem kolejnych substancji czynnych, a w ich ostateczny wybór zaangażowane będą instytuty badawcze podległe MRiRW.

Przypomnijmy, że w Unii Europejskiej obowiązują zakazy stosowania:

- od 2002 r. benomylu (w 2014 r. rozszerzony na karbendazym, a w 2020 r. także na tiofanat metylu);

- od 2018 r. glufosynatu;

- od 2021 r. mankozebu.