Warto się badać, nie tylko w Dzień Kobiet - profilaktykę można dostosować do wieku

Wiele chorób można skutecznie leczyć wówczas, gdy wykryje się je szybko, dlatego tak istotne jest wykonywanie badań profilaktycznych. Tym bardziej, że od tego roku kobietom łatwiej zapisać się na wiele z nich, bo można już skorzystać z Centralnej e-Rejestracji. W wielu województwach czeka nawet kilkanaście tysięcy wolnych terminów. Z okazji Dnia Kobiet przedstawiamy kompleksowy przewodnik, w którym tłumaczymy, z jakich badań warto skorzystać w danym wieku.

Część badań profilaktycznych warto wykonywać bez względu na płeć, są jednak takie, które są istotne szczególnie dla kobiet. Mowa tu szczególnie o profilaktyce raka piersi i raka szyjki macicy. Od 1 stycznia br. placówki obowiązkowo dołączają do systemu w zakresie pierwszorazowej wizyty u kardiologa, ale też testów HPV HR (który zastąpił klasyczną cytologię jako bardziej kompleksowy) oraz mammografii. W praktyce oznacza to, że jeśli placówka udostępniła już swoje terminy w harmonogramie, pacjenci mogą zapisywać się na świadczenia m.in. za pośrednictwem Internetowego Konta Pacjenta oraz aplikacji mojeIKP. Do końca maja br. w systemie będą musiały znaleźć się wszystkie placówki oferujące wskazane świadczenia. 

Poniżej prezentujemy listę badań profilaktycznych istotnych dla kobiet w podziale na programy profilaktyczne i wiek, w jakim warto z nich skorzystać. 

Profilaktyka raka szyjki macicy - od 25. do 64. roku życia 

Aby skorzystać z programu, nie jest potrzebne skierowanie, wystarczy zmieścić się w przedziale wiekowym i posiadać ważne ubezpieczenie NFZ. Ponadto, jeśli kobieta w ciągu trzech ostatnich lat nie miała wykonywanej klasycznej cytologii, można umówić się na badanie online przez IKP lub mojeIKP lub bezpośrednio w placówce, która wykonuje badanie. Jeśli w ciągu ostatnich pięciu lat nie miała testu HPV HR, można umówić się na badanie online przez IKP lub mojeIKP lub bezpośrednio w placówce, która wykonuje badanie. Natomiast gdy kobieta była leczona z powodu nowotworu złośliwego szyjki macicy i lekarz prowadzący to leczenie zadecydował po kontroli onkologicznej, że może ponownie być objęta badaniami cytologicznymi, na pierwszą wizytę należy zapisać się bezpośrednio w poradni, która oferuje badanie. Na kolejne wizyty trzeba zgłaszać się co 12 miesięcy (chyba że lekarz wyznaczy inny odstęp między badaniami). 

Czy lekarz ginekolog ma obowiązek asekurowania pacjentek przy wchodzeniu lub schodzeniu z fotela? - sprawdź w LEX >

Skąd decyzja o zastąpieniu cytologii testem HPV HR? Jak tłumaczy resort zdrowia, tradycyjna cytologia polega na pobraniu komórek z szyjki macicy, a następnie ocenie ich stanu pod mikroskopem. Badanie to nie jest bardzo dokładne i w wielu przypadkach nie wszystkie komórki nowotworowe zostają wykryte. Test HPV polega na pobraniu komórek z szyjki macicy, a następnie przeprowadzeniu testu HPV HR na obecność wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV). Wirus HPV jest odpowiedzialny za powstawanie nowotworów. W przypadku wykrycia wirusa HPV na tym samym materiale wykonywana jest cytologia na podłożu płynnym (LBC). Nowe badanie wykrywa stany przedrakowe. Z punktu widzenia pacjentki nic się nie zmienia, bo oba badania wyglądają tak samo. 

Zobacz też w LEX: Elektroniczna rejestracja centralna w praktyce >

Mammografia (profilaktyka raka piersi) - od 45. do 74. roku życia 

Podobnie jak w przypadku profilaktyki raka szyjki macicy, skierowanie nie jest konieczne, wystarczy spełnić te same warunki. Jeśli pacjentka w ciągu ostatnich dwóch lat nie wykonywała mammografii, umawia się na nią za pośrednictwem Centralnej e-Rejestracji, przychodni lub w mammobusie. Jeśli natomiast pacjentka zakończyła okres 5 lat od leczenia chirurgicznego raka piersi i jest w trakcie uzupełniającej hormonoterapii (HT), zaleca się wykonywanie badania co 12 miesięcy. Podobnie wygląda to w przypadku zakończenia leczenie raka piersi i 5-letniego procesu monitorowania po zakończonym leczeniu. W obu sytuacjach po leczeniu na pierwszą wizytę należy zapisać się w poradni, która oferuje badanie. Na kolejne badania co 12 miesięcy (lub innym okresie wskazanym przez specjalistę) można już zapisywać się przez Centralną e-Rejestrację.

Pacjentka nie może skorzystać z programu w dwóch przypadkach: 

• jest dziedzicznie obciążona ryzykiem zachorowania na raka piersi lub raka jajnika i zostało to potwierdzone badaniem genetycznym – lekarz skieruje do programu Opieka nad rodzinami wysokiego, dziedzicznie uwarunkowanego ryzyka zachorowania na raka piersi lub raka jajnika;
• jest objęta kompleksową opieką onkologiczną w ramach Breast Cancer Unit, ośrodka wyspecjalizowanego w opiece nad chorym z rakiem piersi.

W kontekście profilaktyki raka piersi niezwykle ważne jest samobadanie. Szczegółową instrukcję można znaleźć np. na portalu pacjent.gov.pl. 

Program "Moje Zdrowie", czyli bilans ogólny - od 20. roku życia

Program jest dedykowany zarówno kobietom, jak i mężczyznom, i pozwala na sprawdzenie ogólnego stanu zdrowia. Może z niego skorzystać każda osoba, która ukończyła 20. rok życia i jest ubezpieczona w NFZ, w następującym schemacie: 

• co 5 lat (jeśli ma 20–49 lat)
• co 3 lata (jeśli ma 50 i więcej lat).

Lata są liczone rocznikowo, a nie od daty urodzin.

Pacjent musi wypełnić ankietę za pośrednictwem IKP. W zależności od odpowiedzi, zostaną mu dobrane odpowiednie badania. 

Zakres podstawowy badań diagnostycznych (dla każdego, kto wypełni ankietę):

• morfologia krwi,
• glukoza,
• kreatynina (z eGFR),
• lipidogram (cholesterol całkowity, LDL, HDL, triglicerydy),
• TSH (hormon tyreotropowy),
• badanie ogólne moczu.

Czytaj też w LEX: Podstawy zarządzania danymi pacjenta >

Zakres rozszerzony badań diagnostycznych (w zależności od wieku i wyniku ankiety): 

• ALAT - aminotransferaza alaninowa,
• ASPAT - aminotransferaza asparaginianowa,
• GGTP - gammaglutamylotranspeptydaza,
• PSA całkowity u mężczyzn,
• anty-HCV,
• lipoproteina (a) (wykonywana w ramach programu raz w życiu).

Po wykonaniu badań pacjent umawia się na wizytę u lekarza, który podsumowuje wyniki i proponuje ewentualne dalsze działania. 

Czytaj też w LEX: Profilaktyka "Moje Zdrowie" – praktyczny przegląd programu >

Programy niezależne od płci 

Poza wymienionymi programami profilaktycznymi, niezależnie od płci, a raczej w zależności np. od stylu życia czy predyspozycji rodzinnych, można skorzystać z badań m.in. w programie badań przesiewowych raka jelita grubego, profilaktyki chorób odtytoniowych (w tym przewlekłej obturacyjnej choroby płuc), profilaktyki gruźlicy. Więcej informacji można uzyskać na stronie kalendarza badań Narodowego Funduszu Zdrowia.