Rząd przygotował największą od dekady reformę systemu procedur obywatelskich. Nowelizacja czterech ustaw wprowadzi m.in. dłuższą ważność dowodów dla seniorów, łatwiejsze zgłaszanie utraty dokumentów, nowe zasady przy odmowie wydania paszportu i rezygnację z obligatoryjnych tzw. danych krytych ojca w aktach urodzenia. Celem pakietu jest usprawnienie obsługi obywateli i dalsza cyfryzacja administracji publicznej.
Rząd przygotował obszerny projekt ustawy o zmianie niektórych ustaw w celu optymalizacji procesów w zakresie spraw obywatelskich. Nowelizacja obejmie cztery kluczowe akty prawne dotyczące tożsamości i statusu obywateli: ustawę o dowodach osobistych, Prawo o aktach stanu cywilnego, ustawę o dokumentach paszportowych oraz ustawę o obywatelstwie polskim. Zmiany wynikają z przeglądu obowiązujących przepisów po ponad dekadzie ich funkcjonowania oraz z oczekiwań urzędników stanu cywilnego, obywateli, Rzecznika Praw Obywatelskich i administracji publicznej.
Projekt nowelizacji stanowi jeden z największych od lat pakietów zmian w sprawach obywatelskich. Łączy cyfryzację, uproszczenia proceduralne i dostosowanie przepisów do współczesnych realiów społecznych oraz standardów międzynarodowych. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji wskazuje, że praktyczne korzyści ze zmian odczują seniorzy, rodzice, urzędnicy stanu cywilnego, osoby załatwiające sprawy konsularne oraz obywatele korzystający z administracji.
Najbardziej rozbudowany pakiet nowelizacji dotyczy ustawy o dowodach osobistych. MSWiA wyjaśnia, że celem nowelizacji ustawy o dowodach osobistych jest usprawnienie oraz unowocześnienie procedur administracyjnych związanych z wydawaniem, unieważnieniem oraz zarządzaniem dowodami osobistymi, poprzez dostosowanie obowiązujących przepisów do aktualnych potrzeb społecznych oraz standardów technologicznych. Proponowane regulacje zmierzają do uproszczenia procesów administracyjnych, zwiększenia dostępności oraz podniesienia poziomu bezpieczeństwa. Ustawodawca planuje m.in.:
Dowód osobisty dla seniorów na 15 lat. Zmiana ma na celu ograniczenie konieczności ponownego ubiegania się o wydanie dokumentu tożsamości przez osoby starsze, co zmniejszy obciążenie administracyjne i zwiększy komfort seniorów. Mimo dłuższej ważności dokumentu certyfikaty elektroniczne pozostaną ważne tylko 10 lat, co po tym czasie będzie wymagało wymiany dowodu w celu korzystania z funkcji elektronicznych.
Odbiór dowodu w dowolnej gminie. Dziś odbiór dowodu osobistego możliwy jest wyłącznie w urzędzie, gdzie złożono wniosek. Po zmianach obywatel będzie mógł wskazać inny organ gminy jako miejsce odbioru. Dane dokumentu będą weryfikowane systemowo w ramach Rejestru Dowodów Osobistych (RDO).
Zgłaszanie utraty dokumentu w miejscu pobytu. Osoby niezdolne do wizyty w urzędzie będą mogły jednocześnie złożyć wniosek o wydanie nowego dowodu oraz zgłosić utratę, uszkodzenie lub podejrzenie nieuprawnionego wykorzystania danych. Obowiązujące przepisy nie przewidują obecnie takich możliwości.
Wnioski dla dzieci tylko przez rodzica z pełną władzą rodzicielską. Nowelizacja precyzuje, że wniosek może złożyć wyłącznie rodzic z nieograniczoną władzą rodzicielską, obowiązkowe będzie złożenie oświadczenia pod rygorem odpowiedzialności karnej. Analogiczne zasady obejmą zgłoszenia utraty dowodu dziecka oraz czynności dotyczące certyfikatów.
Elektroniczne zgłaszanie utraty dowodu dziecka. Rodzice będą mogli zgłaszać utratę dowodu dziecka online – pod warunkiem istnienia powiązania w rejestrze PESEL (dane parentyzacyjne). Dziś takie zgłoszenia obsługiwane są ręcznie przez urzędnika
Weryfikacja tożsamości osoby. Projektowana nowelizacja rozszerza uprawnienia w zakresie weryfikacji tożsamości w sprawach dowodowych. Urzędnik uzyska dostęp do:
Informowanie o unieważnieniu dowodu osobistego. Projektowane przepisy wprowadzają obowiązek poinformowania posiadacza dowodu osobistego o dokonanym unieważnieniu dokumentu, jeżeli unieważnienie to następuje z powodu zmiany danych zawartych w dowodzie osobistym
Unieważnienie dowodu przez konsula. Konsul będzie mógł samodzielnie unieważniać dowody w RDO, bez konieczności pośrednictwa gminy wystawiającej dokument.
Przywrócenie ważności dowodu Dotyczy wyłącznie dowodów bez warstwy elektronicznej – gdy unieważnienie nastąpiło wskutek oczywistej omyłki urzędnika. Wprowadzenie tej regulacji ma na celu eliminację skutków błędnych czynności administracyjnych.
W projekcie ustawy zaproponowano doprecyzowanie, aby organ gminy dokonywał weryfikacji poprawności warstwy elektronicznej dowodu osobistego w trakcie odbioru dowodu osobistego. Projekt przewiduje także, że Rejestr Dowodów Osobistych ma gromadzić pełną dokumentację:
Dostęp do danych zmarłego dla osób najbliższych. Projektowane przepisy umożliwią osobom najbliższym dostęp do dokumentacji związanej z dowodami osobistymi zmarłych członków rodziny. Przedmiotowa zmiana przepisów wychodzi naprzeciw orzecznictwu Naczelnego Sadu Administracyjnego
Najistotniejsza zmiana to odejście od obowiązkowego zamieszczania tzw. danych krytych (fikcyjnych danych ojca) w aktach urodzenia, gdy ojcostwo nie zostało ustalone. Obecnie instytucja tzw. danych przesłaniających jest postrzegana często jako rozwiązanie archaiczne, nie zawsze służące dobru dziecka. MSWiA wskazuje, że mechanizm, który miał niegdyś chronić dzieci przed ostracyzmem środowiskowym, dzisiaj stanowi często przeszkodę w możliwości korzystania z pełni praw obywatelskich. Resort zwraca też uwagę na problemy dzieci, których akt urodzenia zawiera dane przesłaniające, ponieważ w wielu państwach zachodnich umieszczanie w akcie urodzenia dziecka fikcyjnych danych ojca często stwarza problemy z wyjaśnieniem sytuacji oraz konieczność ponoszenia dodatkowych kosztów na tłumaczenia uwierzytelnione, a i tak może to być dokument niewystarczający. Nowelizacja przewiduje następujące zmiany:
Zmiana odpowiada na problemy obywateli za granicą oraz postulat środowiska USC i RPO – fikcyjne dane często powodowały trudności administracyjne w innych państwach UE.
Celem nowelizacji jest usprawnienie procesów z zakresu wydawania, odmowy wydania, unieważniania, udostępniania dokumentacji związanej z wydaniem dokumentu paszportowego, a także przywracania ważności dokumentów paszportowych Najważniejsze propozycje zmiany obejmują:
Określenie procedur przy wnioskach o odmowę wydania paszportu. Doprecyzowano postępowanie, gdy wniosek organu o odmowę lub unieważnienie wpływa po personalizacji dokumentu, ale przed jego wydaniem.
Zwrot nadpłaconej opłaty paszportowej. Opłata zasadniczo nie będzie podlegała zwrotowi, ale nadwyżka ponad należną będzie zwracana na wniosek obywatela.
Wniosek online dla dziecka tylko z numerem PESEL. Zmiana odpowiada zgłoszeniom konsulów dotyczących prób składania wniosków dla dzieci bez numeru PESEL.
Rozszerzenie katalogu danych do weryfikacji tożsamości. Organy będą mogły żądać szerszego zakresu danych od osób bez ważnych dokumentów tożsamości.
Nowe zasady odmowy przyjęcia wniosku. Konsul będzie mógł odmówić przyjęcia wniosku, jeśli osoba nie potwierdzi posiadania obywatelstwa polskiego.
Dokumenty paszportowe dla rodzin dyplomatów. Zmiany dostosowują polskie prawo do wymogów Konwencji wiedeńskiej.
Utrata i unieważnienie paszportu. Możliwość zgłoszenia również do ministra właściwego ds. wewnętrznych.
Przywrócenie ważności paszportu. Możliwe w przypadku oczywistej omyłki – decyzję podejmie minister właściwy ds. informatyzacji.
Projekt nowelizacji przewiduje, że minister właściwy do spraw wewnętrznych uzyska dostęp do danych z: Rejestru Dowodów Osobistych oraz Rejestru Dokumentów Paszportowych w postępowaniach dotyczących:
MSWiA zapisało w projekcie, że ustawa wejdzie w życie 1 lipca 2026 r., z możliwością etapowego wdrażania niektórych rozwiązań technicznych.
