Oszukani na „Czystym Powietrzu” mają dostać pomoc od państwa

Osoby, które skorzystały z programu „Czyste Powietrze”, ale padły ofiarą nieuczciwych wykonawców, mają otrzymać ustawową ochronę. Rada Ministrów przyjęła we wtorek projekt przygotowany przez Ministerstwo Klimatu i Środowiska, który przewiduje m.in. możliwość zawieszenia spłaty należności, uzyskania ulg, a nawet zwolnienia z obowiązku zwrotu dofinansowania. Nowe przepisy mają objąć także spadkobierców beneficjentów.

Rada Ministrów przyjęła projekt ustawy o pomocy beneficjentom, będącym osobami fizycznymi poszkodowanymi w związku z realizacją Programu Priorytetowego „Czyste Powietrze”. Celem nowych rozwiązań jest wsparcie osób, które otrzymały dofinansowanie na termomodernizację domu lub wymianę źródła ciepła, lecz z przyczyn od siebie niezależnych nie wywiązały się z warunków umowy i zostały zobowiązane do zwrotu środków.

Nieprawidłowości przy realizacji inwestycji

Program „Czyste Powietrze” funkcjonuje od 2018 r. i jest realizowany przez Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej. Jego celem jest poprawa jakości powietrza poprzez wymianę nieefektywnych źródeł ogrzewania i zwiększenie efektywności energetycznej budynków jednorodzinnych.

W trakcie kontroli realizacji programu ujawniono jednak szereg nieprawidłowości związanych z działalnością części wykonawców. Chodzi o umowy zawarte według zasad obowiązujących od 15 lipca 2022 r. do 28 listopada 2024 r.

Jak wskazuje rząd, wykryte przypadki obejmowały m.in. wprowadzanie beneficjentów w błąd, fałszowanie podpisów, zawyżanie kosztów inwestycji, niewykonywanie części prac lub ich wadliwe wykonanie, a także nierozliczanie pobranych zaliczek. Zdarzało się również, że firmy po otrzymaniu pieniędzy ogłaszały upadłość, a obowiązek zwrotu środków pozostawał po stronie właścicieli domów.

W związku z wykrytymi nieprawidłowościami Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej oraz wojewódzkie fundusze ochrony środowiska złożyły do organów ścigania ponad 630 zawiadomień (403 dotyczy umów finansowanych ze środków KPO, 231 – umów finansowanych ze środków FEnIKS) dotyczących nieprawidłowości w „Czystym Powietrzu”.

Przeczytaj więcej w tekstach: 

• W „Czystym powietrzu” najwyższy poziom wsparcia nie zawsze bierze najuboższy
• Nowe zasady programu Czyste Powietrze mają ograniczyć rachunki grozy

Wstrzymanie dochodzenia należności

Projekt przewiduje utworzenie systemu wsparcia dla poszkodowanych beneficjentów programu. Pomoc ma być kierowana do osób, które otrzymały dotację lub grant, lecz nie zrealizowały warunków umowy albo wykonały je nieprawidłowo z przyczyn od siebie niezależnych.

Jednym z podstawowych mechanizmów będzie możliwość tymczasowego wstrzymania dochodzenia należności przez właściwy fundusz ochrony środowiska. Rozwiązanie będzie mogło zostać zastosowane już na etapie pojawienia się informacji wskazujących, że beneficjent mógł stać się ofiarą przestępstwa.

Ma to zapobiec sytuacjom, w których osoby poszkodowane jeszcze przed wyjaśnieniem sprawy byłyby zobowiązane do zwrotu znacznych kwot otrzymanego wsparcia.

Zawieszenie spłaty do czasu zakończenia postępowania

Jeżeli w sprawie zostanie wszczęte postępowanie karne, beneficjent będzie mógł wystąpić o zawieszenie spłaty należności.

W praktyce oznacza to, że do czasu prawomocnego zakończenia postępowania karnego fundusz nie będzie dochodził od niego zwrotu środków. Mechanizm ten ma zapewnić ochronę osobom, których odpowiedzialność za stwierdzone nieprawidłowości budzi wątpliwości lub które mogły zostać wprowadzone w błąd przez wykonawcę inwestycji.

Możliwe zwolnienie ze zwrotu dotacji

Najdalej idące rozwiązanie przewiduje możliwość całkowitego zwolnienia beneficjenta z obowiązku zwrotu dofinansowania.

Będzie to możliwe w sytuacji, gdy prawomocny wyrok sądu potwierdzi popełnienie przestępstwa przez wykonawcę, a skutkiem jego działań było niewykonanie inwestycji lub wykonanie jej w sposób niezgodny z warunkami programu. W takim przypadku beneficjent nie będzie musiał zwracać środków, których nie uda się odzyskać od sprawcy.

Ulgi dla osób w trudnej sytuacji

Projekt przewiduje także dodatkowe wsparcie dla osób znajdujących się w trudnej sytuacji życiowej lub finansowej.

W uzasadnionych przypadkach możliwe będzie umorzenie należności w całości lub części, odroczenie terminu jej spłaty albo rozłożenie zobowiązania na raty. Takie rozwiązania będą mogły być stosowane również wtedy, gdy nie zapadnie prawomocny wyrok skazujący wobec wykonawcy, ale odzyskanie środków od niego okaże się niemożliwe.

Pomoc obejmie również spadkobierców

Nowe przepisy mają objąć również osoby, które odziedziczyły zobowiązania związane z uczestnictwem w programie „Czyste Powietrze”. Spadkobiercy będą mogli korzystać z tych samych instrumentów ochronnych co pierwotni beneficjenci, w tym z możliwości zawieszenia spłaty czy ubiegania się o umorzenie należności.

Projekt zakłada ponadto zwolnienie z podatku dochodowego kwot umorzonych w ramach przewidzianej pomocy.

Fundusze będą dochodzić pieniędzy od wykonawców

Jednym z głównych celów ustawy jest przeniesienie ciężaru odpowiedzialności na podmioty, które faktycznie dopuściły się nieprawidłowości. Dlatego wojewódzkie fundusze ochrony środowiska i gospodarki wodnej mają otrzymać możliwość dochodzenia zwrotu środków bezpośrednio od nieuczciwych wykonawców. Będzie to dotyczyć sytuacji, gdy zaliczka lub część dotacji została wypłacona bezpośrednio firmie realizującej inwestycję.

Fundusz będzie mógł żądać zwrotu przekazanych środków wraz z odsetkami. Według projektodawców rozwiązanie ma zwiększyć ochronę beneficjentów oraz skuteczność odzyskiwania publicznych pieniędzy.

Zgodnie z projektem ustawa ma wejść w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia w Dzienniku Ustaw.

Od początku istnienia w programie zawarto ponad 971 tys. umów o dofinansowanie, z czego zakończono ponad 645 tys. W programie wypłacono prawie 22 mld zł, z tego ponad połowę w ostatnich dwóch latach.