Pomoc organizacji humanitarnych jest wciąż niewidoczna dla państwa
Choć organizacje pozarządowe odegrały kluczową rolę podczas kryzysu uchodźczego po wybuchu wojny w Ukrainie i powodzi na Dolnym Śląsku, nadal pozostają na marginesie systemu ochrony ludności. Państwo inwestuje głównie w sprzęt i infrastrukturę, pomijając potencjał organizacji humanitarnych, które zapewniają wsparcie dla poszkodowanych już po zakończeniu akcji ratunkowych – wskazuje Monika Miłowska, inicjatorka i Przewodnicząca Biura Sieci Mapuj Pomoc.
Beata Dązbłaż: Czy organizacje pozarządowe nieratownicze w Polsce są włączone w państwowy system ochrony ludności? Te ratownicze, m.in. straż pożarna czy PCK w ustawie o ochronie ludności i obronie cywilnej są wymienione enumeratywnie.
Monika Miłowska: Poza organizacjami ratowniczymi rząd uwzględnił w ustawie Polski Związek Wędkarski, Polski Związek Łowiecki czy Aeroklub Polski, które w trakcie kryzysu na potrzeby obrony cywilnej mogłyby użyczyć własnego sprzętu lub infrastruktury. W ustawie wymienione są też ogólnopolskie organizacje Caritas oraz organizacje harcerskie i skautowe, które niosą pomoc społeczną i humanitarną. Na dwóch organizacjach humanitarnych i pomocowych lista się jednak kończy. Prawo umożliwia włączenie innych organizacji pozarządowych nieratowniczych w system ochrony ludności w sytuacjach kryzysowych i nadanie im roli podmiotów ochrony ludności. Jednak w praktyce do tej pory nie jest to realizowane w kontekście organizacji pomocowych i humanitarnych.
Trzeba pamiętać, że o roli organizacji społecznych w trakcie kryzysu mówią dwie ustawy: o ochronie ludności i obronie cywilnej (OLiOC) i do niej odnosi się Program Ochrony Ludności oraz ustawa o zarządzaniu kryzysowym. I to ona głównie mówi o tym, jak będzie wyglądała współpraca państwa z organizacjami pozarządowymi. Zgodnie z nią, organizacje ratownicze są partnerami zespołów zarządzania kryzysowego (ZZK) zarówno na poziomie gminnym i powiatowym. W ustawie nie ma mowy o konieczności dopraszania przedstawiciela organizacji pozarządowych. Wszystkie pozostałe organizacje w art. 19 pkt 7 mieszczą się w kategorii „inne”, które może, ale nie musi zaprosić do gminnego zespołu wójt, burmistrz czy prezydent miasta.
Na etapie prac nad nowelizacją ustawy domagaliśmy się bezskutecznie, aby przedstawiciel organizacji nieratowniczych był wpisany do przepisów jako członek zespołu zarządzania kryzysowego. W praktyce obecnie zależy to od włodarza danego terenu, czy do zespołu zaprosi przedstawiciela organizacji nieratowniczych, czy też nie. Przepisy określają tylko jednoznacznie, że w zespole musi być przedstawiciel organizacji ratowniczej.
Dlaczego to takie ważne, żeby przepisy uznały również udział organizacji nieratowniczych w ZZK?
Wspólne działania trzeciego sektora i państwa mogą dać o wiele więcej pożytku. Organizacje humanitarne mają ogromny potencjał w niesieniu pomocy w sytuacjach kryzysowych. Dowiódł tego kryzys uchodźczy po wybuchu wojny w Ukrainie albo powódź na Dolnym Śląsku w 2024 r. To NGO jako pierwsze stawały gotowe do pomocy, a dopiero w ciągu doby czy dwóch struktury państwa odpowiadały na potrzeby – oprócz oczywiście organizacji ratowniczych, jak np. straż pożarna, która zawsze jest pierwsza na miejscu.
Organizacje nieratownicze dostarczały żywność, zapewniały opiekę psychologiczną, udzielały wsparcia osobom starszym i z niepełnosprawnościami, zapewniały wsparcie w ośrodkach zbiorowego zakwaterowania albo w miejscach ewakuacji. Bo jedno to przenieść osoby do bezpiecznego miejsca, a drugie to zaopiekować się tam nimi. Udzielaliśmy wsparcia prawnego. W sytuacji kryzysowej żadna z instytucji publicznych nie ma możliwości odpowiedzieć na wszystkie kwestie prawne – na przykład związane z dodatkowymi świadczeniami. Najczęściej organizacje pozarządowe służą takimi informacjami.
Jakie konkretnie działania Państwo podejmowali?
W czasie największego napływu uchodźców po wybuchu wojny w Ukrainie większość punktów recepcyjnych, informacyjnych na dworcach prowadziły i koordynowały organizacje pozarządowe. Prowadziliśmy też pomoc psychologiczną, prawną, opiekowaliśmy się dziećmi. W czasie powodzi Stowarzyszenie Tratwa z Wrocławia pozyskiwało wolontariuszy, co tydzień okoła tysiąca, i rozdysponowywało ich po całym województwie dolnośląskim. Układali worki z piaskiem razem ze służbami ratowniczymi, odgruzowywali, wyciągali szlam, porządkowali zalane domostwa, wspierali remonty mieszkań.
Fundacje pozyskiwały środki i sprzęt od wielu firm, aby przekazywać je najbardziej potrzebującym powodzianom. Organizacje prowadziły też magazyny, jeszcze zanim wojewodowie wyznaczyli takie miejsca, gdzie mogły docierać potrzebne rzeczy, aby potem transportować je do potrzebujących. Pełniliśmy więc rolę hubów magazynowych – i w czasie wybuchu wojny w Ukrainie, i w czasie powodzi. Około 80 proc. magazynów prowadziły organizacje. Organizacje pozarządowe w tych pierwszych dniach sytuacji kryzysowej wspomagają wszelkie inne organizacje ratownicze, prowadzą np. działania porządkowe. Kuba Wygnański z Fundacji Stocznia mówi o tej „twardej” pomocy (hardware), którą zapewniają organizacje ratownicze. Ale potem jest ten „software”, miękka pomoc – opieka nad osobami poszkodowanymi. Te elementy muszą ze sobą współgrać i dlatego oba należy włączyć do systemu.
W poprzednich kryzysach niekiedy udało się to połączyć.
Nasze doświadczenie wskazuje, że tam, gdzie udało się to wypracować, pomoc była bardziej efektywna. Na początku organizacje nie były dobrze zsieciowane. Dopiero po wybuchu wojny w Ukrainie, powstała Mapuj Pomoc i NGO Forum, które rozpoczęły wymianę informacji z różnych poziomów. Wtedy administracja państwowa nie była za bardzo nami zainteresowana i nie mogliśmy wpiąć się w ogólnopolski system pomocy. W czasie powodzi niektóre województwa zauważyły, że ten system zmapowanej pomocy wypracowany w czasie wybuchu wojny w Ukrainie sprawdził się. Zaproszono wtedy w województwach opolskim i dolnośląskim przedstawicieli Narodowego Instytutu Wolności do zespołów zarządzania kryzysowego.
Dopiero wtedy zaczęliśmy się wzajemnie dostrzegać – przedstawiciele państwa, samorządu i organizacji pozarządowych. W Lądku-Zdroju ponad 20 organizacji pozarządowych koordynowało swoje działania z burmistrzem. Na każdym spotkaniu ZZK byli obecni przedstawiciele lokalnych i ogólnopolskich organizacji społecznych oraz humanitarnych, zapewniając przepływ informacji między stroną społeczną a samorządową. Informacje pozyskane podczas posiedzeń ZZK były następnie przekazywane pozostałym organizacjom.
Wiedzieliśmy wtedy, jakie plany ma burmistrz, na co pozyskał środki oraz gdzie i jakie działania będą prowadzone. My z kolei informowaliśmy go, co możemy zrobić i jakiego wsparcia potrzebujemy. Na przykład wskazywaliśmy, że w danym miejscu potrzebna jest pomoc WOT-u, ponieważ konieczny jest ciężki sprzęt, a jednocześnie mamy do dyspozycji stu wolontariuszy, których burmistrz może oddelegować tam, gdzie uzna sytuację za najbardziej krytyczną. W ten sposób budowaliśmy współpracę, a za pośrednictwem Mapuj Pomoc informacje te były przekazywane na poziom wojewódzki i ogólnopolski. Dlatego z naszego punktu widzenia tak ważne jest włączenie organizacji społecznych w system zarządzania kryzysowego. Dzięki temu pomoc może być lepiej kierowana, a nikt nie zostanie pozostawiony sam sobie. Współpraca w Lądku-Zdroju to mikroprzykład, który pokazuje, jak efektywna może być pomoc w sytuacji kryzysowej, gdy wzajemnie się uzupełniamy.
Struktury państwowe nie są aż tak elastyczne. Urząd z dnia na dzień nie zatrudni 50 pracowników do realizacji nowych zadań związanych z pomocą w kryzysie. Organizacja pozarządowa może natomiast bardzo szybko pozyskać wolontariuszy. Dysponujemy zasobami, których administracja publiczna nie posiada. Wzajemna widoczność przyspiesza dotarcie do osób potrzebujących wsparcia, ogranicza powstawanie „białych plam” w systemie pomocy i pozwala uniknąć marnowania dostępnych zasobów.
Blokadą w połączeniu tych dwóch zasobów państwowego i trzeciego sektora są pieniądze?
Pieniądze są jednym z elementów, jednak uważam, że istotną rolę odgrywa także strach. Przyjęty przez rząd Program Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej na lata 2027–2031 określa, na jakie cele będą przeznaczane pieniądze, przede wszystkim w związku z działaniami zbrojnymi i ich następstwami. Program nie uwzględnia więc przygotowań do powodzi, susz czy innych kryzysów naturalnych
Z Programu wynika, że przez najbliższych pięć lat w ramach przygotowań do sytuacji kryzysowych rząd będzie przeznaczał środki zarówno na infrastrukturę i sprzęt a więc schrony, systemy alarmowe doposażenie szpitali, jak i bezpośrednio na wzmocnienie potencjału Państwowej Straży Pożarnej oraz Ochotniczych Straży Pożarnych. To oczywiście bardzo ważne. Budżet programu wynosi około 20 mld zł rocznie.
Czy środki przeznaczone są na infrastrukturę i sprzęt. Czy to wystarczy?
Organizacje społeczne od początku alarmowały, że przygotowania w zakresie ochrony ludności i obrony cywilnej nie mogą ograniczać się wyłącznie do inwestycji w sprzęt. Jeśli wszystkie środki przeznaczone zostaną na ratownictwo, to jak zadbamy o ludzi po tym, jak zostaną odgruzowani lub wyjdą ze schronu? Powinniśmy zapewnić szkolenia razem z instytucjami publicznymi m.in. z zakresu ewakuacji, opieki nad osobami w ośrodkach zbiorowego zakwaterowania, transportu, ochrony zabytków, koordynacji wolontariatu i wsparcia cywilów. Potrzebujemy już teraz wdrażać różne procedury współpracy. Na przykład wyznaczyć Punkty Sprawdzonej Informacji Kryzysowej oraz podmioty do prowadzenia infolinii kryzysowej, sieciować psychologów zajmujących się traumą, zapewnić dostępność tłumaczy języka migowego i dostrzec wiele innych obszarów, które w czasie kryzysu muszą zostać natychmiast uruchomione. Należałoby więc zmapować dostępne zasoby pomocowe i utrzymywać gotowość do niesienia pomocy.
Na co potrzebowaliby Państwo pieniędzy?
Jako Mapuj Pomoc chcielibyśmy na przykład stworzyć mechanizmy, które pomogą nam weryfikować nasze zasoby oraz przygotować bezpieczną platformę wymiany dóbr i informacji. Od ponad czterech lat prowadzimy portal Mapuj Pomoc mapujący aktywność niemal 7000 podmiotów. Nie możemy jednak sfinansować jego rozwoju, zwiększenia poziomu bezpieczeństwa ani wdrożenia niezbędnych komponentów komunikacyjnych ze środków Programu Ochrony Ludności. Nie jest on traktowany jako infrastruktura, a ponadto do tej pory nie zostaliśmy uznani za podmiot ochrony ludności.
Potrzebujemy finansowania kosztów osobowych, aby specjaliści ds. baz danych mogli przygotowywać mapy pomocy i dbać o aktualność zgromadzonych informacji. Z tych środków nie można również sfinansować na przykład infolinii psychologicznej czy kryzysowej. Wspólnie ze Związkiem Miast Polskich postulowaliśmy dopisanie do programu możliwości prowadzenia pilotaży procesów kryzysowych. Na szczęście ten postulat został uwzględniony i od 2027 roku takie działania będą mogły być realizowane.
Jak środki z Programu Ochrony Ludności zostały podzielone?
Środki z programu w 90 proc. będą przekazane województwom, a ok. 10 proc. pozostanie na poziomie ministerialnym na działania ponadlokalne, inwestycje pilotażowe i strategiczne. Jako organizacje społeczne nieratownicze chcieliśmy otrzymać 5 proc. z każdej tej puli, w tym minimum 200 mln na Narodowy Instytut Wolności, mogący dysponować środkami bezpośrednio na rzecz mniejszych, lokalnych, niewidocznych dla ogromnego systemu państwowego organizacji.
Gdy w lipcu 2026 roku rozpoczęliśmy monitorowanie nowych zapisów Programu Ochrony Ludności zobaczyliśmy że MSWiA nie podało nawet, jaki procent środków będzie przekazany na organizacje. Po naszej interwencji do programu wpisano 5 proc. (obecnie 10 proc.) dla organizacji społecznych. Po zatwierdzeniu Programu przez rząd wiemy, że Narodowy Instytut Wolności jest wpisany do uchwały jako operator środków dla organizacji nie będących podmiotami ochrony ludności. Niestety nie zagwarantowano mu, jakim procentem środków może dysponować. Nieoficjalnie mówi się o 10 mln złotych - to 0,0005 proc. budżetu OLiOC! 10 proc. środków będących w dyspozycji wojewodów powinno być przekazanych na organizacje społeczne, ale ten procent uwzględnia również organizacje ratownicze, które z góry mają gwarantowane ponad 7,5 proc.. Jednocześnie wojewodowie mogą przekazywać fundusze wyłącznie podmiotom ochrony ludności wymienionym w ustawie lub tym z którymi podpisali porozumienie. Ostatecznie okazało się, że fundusze przekazane będą niemal wyłącznie na podmioty ochrony ludności, którymi ani Sieć, ani setki organizacji humanitarnych i pomocowych nie są.
Jak więc teraz Państwo działają?
Jako Sieć Mapuj Pomoc podpisaliśmy na przykład porozumienie na pełnienie roli podmiotu ochrony ludności wyłącznie z województwem kujawsko-pomorskim i tam możemy podejmować działania przygotowawcze. Od 1,5 roku czekamy na decyzję MSWiA na poziomie ogólnopolskim. Bez niej nie możemy realizować i finansować żadnych ogólnopolskich działań przygotowujących sieć 200 organizacji społecznych do niesienia pomocy humanitarnej i społecznej podczas konfliktu.
Z jednej strony Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji mówi, że organizacje pozarządowe są kluczowym elementem systemu ochrony ludności i często pojawiają się na miejscu jako pierwsze. Z drugiej strony docierają do nas informacje, że z punktu widzenia rządu organizacje są postrzegane jako niewiarygodne i nie ma pewności, czy w czasie kryzysu lub wojny nie zaprzestaną działalności. Za stabilnego i godnego zaufania partnera uznawana jest przede wszystkim straż pożarna.
Nie umniejszam roli straży pożarnej. Darzymy ją szacunkiem i rozumiemy znaczenie jej roli w całym systemie ochrony ludności, jednocześnie doświadczenia i praktyka pokazują, jak ważnym elementem niesionej pomocy jest również trzeci sektor. Tymczasem jego miejsce w systemie nadal nie zostało odpowiednio określone i wzmocnione.
Co sprawia, że organizacje dla państwa są wciąż niewidoczne w Programie Ochrony Ludności na poziomie budżetowania?
To jest najbardziej niezrozumiałe dla nas. Myślę że ministerstwo boi się źle wydatkowanych środków na działania humanitarne. Łatwiej rozliczyć koparkę, niż pokazać, że powstał odpowiedzialny zespół znający swoją rolę. Łatwiej zakupić 10 krótkofalówek, niż pokazać, że 1500 organizacji ma platformę do wymiany informacji. Ministerstwo nie dostrzega tego, że w czasie kryzysu uchodźczego spowodowanego wojną w Ukrainie dzięki współpracy UNHCR, IOM, Save the Children, Domu Ukraińskiego i wielu innych organizacji w bezpieczny sposób wymienialiśmy się danymi na temat przekazywanej pomocy materialnej. Dane osobowe były zakodowane, bezpieczne, a jednocześnie można było sprawdzić, czy ta sama osoba nie dostała dwa razy bonu pieniężnego. Z początkiem kryzysu uchodźczego nie wiedzieliśmy, kto i jaką pomoc otrzymuje. Jednak udało nam się to zmienić i stworzyć jeden wspólny system. Dlaczego więc nie możemy połączyć się z ośrodkami pomocy społecznej i urzędami, aby przy zachowaniu RODO, było wiadomo, kto i kiedy potrzebuje pomocy w kryzysie. Przy dzisiejszych możliwościach technologicznych to jest możliwe.
Dotychczas kilkanaście organizacji pozarządowych wysłało pisma do MSWiA z prośbą o uwzględnienie ich jako podmiotów ochrony ludności. Do tej pory żadna z organizacji humanitarnych, które znam, nie otrzymała pozytywnej odpowiedzi. Wciąż liczymy, że zostaniemy zauważeni jako istotny element wsparcia w sytuacjach kryzysowych dla ludności. Jak już wielokrotnie dowiedliśmy, mamy ogromny ku temu potencjał.
