Prawnicy chcą wpisania obowiązku trzeźwości w pracy do kodeksu

Kodeks pracy nie zobowiązuje wprost do zachowania trzeźwości w miejscu pracy. Nie ma go ani w obowiązkach dotyczących bhp, ani w tych odnoszących się do pracownika. Choć doktryna i orzecznictwo uznają, że wymóg ten można zaliczyć do podstawowych obowiązków pracownika, to część prawników uważa, że powinien zostać wpisany do kodeksu. Może nawet wprost jako przesłanka do zwolnienia dyscyplinarnego.

Pracodawcy odliczają dni do wejścia w życie nowelizacji Kodeksu pracy z 1 grudnia 2022 r. (Dz.U. z 2023 r., poz. 240), która umożliwi im kontrolę trzeźwości pracowników. Tymczasem nikt nie zwraca uwagi na to, że w Kodeksie pracy nie ma wprost wyrażonego obowiązku bycia trzeźwym w miejscu pracy.

- Kodeks pracy nie przewiduje wprost obowiązku zachowania trzeźwości w zakładzie pracy – ani w art. 211 K.p., doprecyzowującym obowiązki w zakresie bhp, ani w art. 100 K.p., stanowiącym ogólnie o obowiązkach pracownika. Nakaz trzeźwości wynika pośrednio z przepisów dotyczących odpowiedzialności porządkowej. Zgodnie z art. 108 par. 2 K.p. za nieprzestrzeganie przez pracownika przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy lub przepisów przeciwpożarowych, opuszczenie pracy bez usprawiedliwienia, stawienie się do pracy w stanie nietrzeźwości lub spożywanie alkoholu w czasie pracy – pracodawca może również zastosować karę pieniężną – mówi serwisowi Prawo.pl dr hab. Monika Gładoch, prof. UKSW, kierownik Katedry Prawa Pracy, radca prawny. I podkreśla, że obowiązek ten zalicza się do podstawowych obowiązków pracownika w zakresie przestrzegania warunków bhp.

Czytaj również: Prewencyjna kontrola trzeźwości musi być w firmie uregulowana

Trzeźwość w miejscu pracy - co mówi Kodeks pracy, a co inne przepisy

Zgodnie z art. 100 par. Kodeksu pracy (dalej K.p.), pracownik jest obowiązany wykonywać pracę sumiennie i starannie oraz stosować się do poleceń przełożonych, które dotyczą pracy, jeżeli nie są one sprzeczne z przepisami prawa lub umową o pracę. Z kolei w myśl par. 2, pracownik jest obowiązany w szczególności:

1. przestrzegać czasu pracy ustalonego w zakładzie pracy;
2. przestrzegać regulaminu pracy i ustalonego w zakładzie pracy porządku;
3. przestrzegać przepisów oraz zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, a także przepisów przeciwpożarowych;
4. dbać o dobro zakładu pracy, chronić jego mienie oraz zachować w tajemnicy informacje, których ujawnienie mogłoby narazić pracodawcę na szkodę;
5. przestrzegać tajemnicy określonej w odrębnych przepisach;
6. przestrzegać w zakładzie pracy zasad współżycia społecznego.

O obowiązku bycia trzeźwym w pracy nie ma też słowa w podstawowych obowiązkach pracownika w zakresie bhp, czyli w art. 211. Przepis ten stanowi, że Przestrzeganie przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy jest podstawowym obowiązkiem pracownika. W szczególności pracownik jest obowiązany:

1. znać przepisy i zasady bezpieczeństwa i higieny pracy, brać udział w szkoleniu i instruktażu z tego zakresu oraz poddawać się wymaganym egzaminom sprawdzającym;
2. wykonywać pracę w sposób zgodny z przepisami i zasadami bezpieczeństwa i higieny pracy oraz stosować się do wydawanych w tym zakresie poleceń i wskazówek przełożonych;
3. dbać o należyty stan maszyn, urządzeń, narzędzi i sprzętu oraz o porządek i ład w miejscu pracy;
4. stosować środki ochrony zbiorowej, a także używać przydzielonych środków ochrony indywidualnej oraz odzieży i obuwia roboczego, zgodnie z ich przeznaczeniem;
5. poddawać się wstępnym, okresowym i kontrolnym oraz innym zaleconym badaniom lekarskim i stosować się do wskazań lekarskich;
6. niezwłocznie zawiadomić przełożonego o zauważonym w zakładzie pracy wypadku albo zagrożeniu życia lub zdrowia ludzkiego oraz ostrzec współpracowników, a także inne osoby znajdujące się w rejonie zagrożenia, o grożącym im niebezpieczeństwie;
7. współdziałać z pracodawcą i przełożonymi w wypełnianiu obowiązków dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy.

Jedynie art. 108 par. 2 K.p. mówiący o odpowiedzialności porządkowej mówi, że stawienie się do pracy w stanie nietrzeźwości lub spożywanie alkoholu w czasie pracy - pracodawca może również stosować karę pieniężną.

Czytaj w LEX: Mędrala Małgorzata, Badanie trzeźwości pracowników - nowe zasady >

Odrębna kwestia to inne przepisy, jak chociażby ustawa z 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałania alkoholizmowi (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 165), która zabrania sprzedaży, podawania i spożywania napojów alkoholowych na terenie zakładów pracy oraz miejsc zbiorowego żywienia pracowników (art. 14 ust. 1 pkt 2), zabrania wnoszenia napojów alkoholowych na teren zakładów pracy (art. 16 ust. 1), a na kierownika zakładu pracy lub osobę przez niego uprawnioną nakłada obowiązek niedopuszczenia do pracy pracownika, jeżeli zachodzi uzasadnione podejrzenie, że stawił się on do pracy w stanie po użyciu alkoholu albo spożywał alkohol w czasie pracy (art. 17 ust. 1).

W tym miejscu warto też wspomnieć o Kodeksie wykroczeń (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r., poz. 2151), który w rozdziale dotyczącym wykroczeń przeciwko bezpieczeństwu osób i mienia, w art. 70 par. 2 mówi, że karze aresztu lub grzywny podlega, kto wbrew obowiązkowi zachowania trzeźwości znajduje się w stanie po użyciu alkoholu, środka odurzającego lub innej podobnie działającej substancji lub środka i podejmuje w tym stanie czynności zawodowe lub służbowe.

Żaden z tych przepisów nie mówi jednak o obowiązku trzeźwości pracownika w zakładzie pracy.

- Dotychczas kwestia przepisu zobowiązującego pracowników do zachowania trzeźwości w trakcie wykonywania pracy nie była podnoszona przez pracodawców. Wyprowadzaliśmy ją obowiązek pozostawiania trzeźwym w miejscu pracy z art. 108 par. 2 K.p., ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałania alkoholizmowi, regulacji bhp. To nie budziło wątpliwości. Pracodawcy bardzo często doprecyzowywali te kwestie w przepisach zakładowych, najczęściej w regulaminach pracy, opisując podstawowe obowiązki pracowników - podkreśla Robert Lisicki, radca prawny, dyrektor Departamentu Pracy Konfederacji Lewiatan.

Czytaj w LEX: Baranowska Izabela, Nowelizacja kodeksu pracy - praca zdalna i badanie trzeźwości pracowników >

Trzeźwość jako podstawowy obowiązek pracownika według doktryny i orzecznictwa

Co ciekawe, nawet w uzasadnieniu do projektu nowelizacji Kodeksu pracy wprowadzającego kontrolę trzeźwości (druk sejmowy nr 2335) Ministerstwo Rodziny i Polityki Społecznej, pisząc o obowiązku zachowania trzeźwości w pracy jako podstawowym obowiązku pracowniczym, nie powołało się na żaden przepis Kodeksu pracy, ale na orzecznictwo. - Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego realizacja pracowniczego obowiązku trzeźwości polega m.in. na pozostawaniu w gotowości do wykonywania pracy w stanie trzeźwości przez cały okres, w ramach którego, konkretnego dnia zakład pracy może od pracownika - w normalnym przebiegu wydarzeń - wymagać świadczenia pracy (por. wyrok SN z dnia 23 lipca 1987 r., sygn. akt I PRN 36/87, OSNC 1989 nr 2, poz. 32) - czytamy w uzasadnieniu.

O obowiązek trzeźwości zapytaliśmy zatem przedstawicieli doktryny i judykatury.

- Wymóg bycia trzeźwym przy wykonywaniu pracy wynika z art. 100 Kodeksu pracy, który mówi, że pracownik ma obowiązek wykonywania pracy sumiennie i starannie, przestrzegać przepisów oraz zasad bezpieczeństwa i higieny pracy, a także przepisów przeciwpożarowych, dbać o dobro zakładu pracy. Z tego wynika, że przy wykonywaniu pracy ma obowiązek być trzeźwy. Żaden osobne zapisywanie obowiązku bycia trzeźwym przy wykonywaniu pracy nie jest konieczne – mówi prof. dr hab. Krzysztof Rączka, sędzia Sądu Najwyższego. 

- W kodeksie pracy jest art. 108, zgodnie z którym za nieprzestrzeganie przez pracownika ustalonej organizacji i porządku w procesie pracy, przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy, przepisów przeciwpożarowych, a także przyjętego sposobu potwierdzania przybycia i obecności w pracy oraz usprawiedliwiania nieobecności w pracy, pracodawca może stosować karę upomnienia lub karę nagany. Natomiast za stawienie się pracownika do pracy w stanie nietrzeźwości lub spożywanie alkoholu w czasie pracy pozwala pracodawcy na zastosowanie również kary pieniężnej. Pośrednio można z niego wywieść, że zgodnie z ustawą wykonywanie pracy ma odbywać się jedynie na trzeźwo – mówi prof. dr hab. Arkadiusz Sobczyk, radca prawny, partner zarządzający w kancelarii Sobczyk & Współpracownicy, wykładowca w Katedrze Prawa Pracy i Polityki Społecznej Uniwersytetu Jagiellońskiego. I przypomina o Kodeksie wykroczeń, w którym usankcjonowane jest bycie nietrzeźwym w pracy. - Nadto przy spożywaniu alkoholu w czasie pracy i nawet nie osiągnięciu „stanu po użyciu” alkoholu można rozważyć zwolnienie dyscyplinarne - dodaje prof. Sobczyk.

Obowiązek należy wpisać do ustawy

Dr Liwiusz Laska, adwokat, b. przewodniczący Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Pracy, pełnomocnik Związku Metalowców i Hutników, ekspert OPZZ, potwierdza, że w Kodeksie pracy nie ma zapisanego wprost obowiązku bycia trzeźwym w pracy, a trzeźwość wywiedziona została przez orzecznictwo z przepisów porządkowych, których celem było zachowanie bezpieczeństwa w pracy oraz wizerunku pracodawcy. - Teraz będziemy mieli margines dla "wczorajszych" pracowników – zauważa dr Laska, nawiązując do przyjętej w Kodeksie pracy zasady, zgodnie z którą za równoznaczne ze stwierdzeniem braku obecności alkoholu w organizmie pracownika uznaje się przypadki, w których zawartość alkoholu nie osiąga lub nie prowadzi do osiągnięcia wartości właściwych dla stanu po użyciu alkoholu (nowy art. 22^1c par. 5 K.p.).

- Ja jednak uważam, że jest potrzeba zapisania w kodeksie pracy obowiązku trzeźwości. Dziś już nie jestem purystą legislacyjnym, bo zawsze znajdzie się ktoś, kto będzie udowadniał, że skoro obowiązku nie ma zapisanego wprost, to go nie ma – mówi dr Laska. I dodaje: - Dla wielu praktyków i teoretyków obowiązek zachowania trzeźwości w pracy był oczywisty, ale moje doświadczenia z relacji z pracownikami pokazują, że odbiór jest zupełnie inny. A przecież nie chodzi o to, żeby tylko pracodawcy znali kodeks pracy, ale i pracownicy.

Zdaniem prof. Moniki Gładoch, obowiązek trzeźwości powinien zostać wpisany wprost do kodeksu pracy, bo - jak tłumaczy – wielu małych pracodawców, nie ma regulaminów pracy. – Wielokrotnie zastanawiano się, czy nie przywrócić poprzedniej wersji art. 52 k.p. w brzmieniu kodeksu pracy sprzed noweli z 1996 r., kiedy przesłanką zwolnienia dyscyplinarnego była nietrzeźwość w pracy - dodaje prof. Gładoch. 

Wtedy przepis ten podawał przykłady czynów, za które zakład pracy mógł rozwiązać umowę o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika.

- Myślę, że w tej chwili posiadamy tak bogaty dorobek orzecznictwa w zakresie art. 52 K.p., który pozwala uznać stawienie się do pracy w stanie nietrzeźwości lub spożywanie alkoholu w czasie pracy za ciężkie naruszenie podstawowych obowiązków pracowniczych i w konsekwencji dyscyplinarne zwolnienie. Natomiast przywrócenie w art. 52 k.p.  przykładowych zachowań skutkujących zastosowaniem tego przepisu można uznać za interesujący wątek. To służyłoby  szczególnie mikro i małym pracodawcom – zauważa Robert Lisicki z Konfederacji Lewiatan.  

Czytaj w LEX:

Nowe zasady pracy zdalnej - nowelizacja kodeksu pracy - komentarz praktyczny

Praca zdalna - wzory dokumentów

Koszty pracy zdalnej - poradnik