Strasburg: przymusowe leczenie zamknięte po odbyciu kary z naruszeniem prawa do wolności osadzonego

Europejski Trybunał Praw Człowieka w wyroku* z 9 stycznia uznał, że zastosowanie względem osadzonego środka terapeutycznego, wskutek którego skarżący pozostał pozbawiony wolności już po odbyciu kary pozbawienia wolności, stanowiło naruszenie prawa do wolności osobistej.

Przedłużenie pozbawienia wolności na podstawie środka terapeutycznego
Skargę do Trybunału wniósł obywatel Szwajcarii, który w 2005 r. został skazany na karę 8 lat pozbawienia wolności. Z badań przeprowadzonych w czasie pobytu w zakładzie karnym oraz z opinii lekarzy psychiatrów sporządzonych w 2008 r. i 2010 r. wynikało, iż skarżący cierpiał na zaburzenia paranoidalne i narcystyczne, nie miał zdolności do empatii oraz odmawiał zmiany postawy względem popełnionych przez siebie czynów, co dawało negatywną prognozę kryminologiczną i wskazywało na wysokie prawdopodobieństwo powrotu skarżącego do przestępstwa po opuszczeniu murów więzienia. W 2012 r., na podstawie sporządzonych opinii psychiatrycznych, sąd szwajcarski zastosował względem skarżącego środek izolacyjny w postaci leczenia zamkniętego, co przedłużyło pozbawienie skarżącego wolności poza okres przewidziany w pierwotnym wyroku skazującym. Skarżący jest pozbawiony wolności na tej podstawie po dziś dzień. Przed Trybunałem skarżący zarzucił, iż w ten sposób naruszono szereg jego praw podstawowych, w tym prawo do wolności osobistej chronione w art. 5 ust. 1 Konwencji o prawach człowieka.

Warunki leczenia zamkniętego po odbyciu kary
Trybunał zgodził się ze skarżącym w zakresie zarzutów dotyczących prawa do wolności osobistej i potwierdził naruszenie art. 5 ust. 1 Konwencji.

Poza sporem w sprawie było to, iż pierwotny wyrok skazujący skarżącego na 8 lat pozbawienia wolności nie przewidywał zastosowania żadnych środków terapeutycznych. W świetle prawa krajowego zastosowanie środków terapeutycznych można było zatem uznać za korektę pierwotnego wyroku po stwierdzeniu nowych okoliczności w kontekście postępowania rewidującego wyrok pierwotny.

Trybunał wskazał, że zaskarżony środek (czyli leczenie w ośrodku zamkniętym) został zastosowany ponad siedem lat po skazaniu skarżącego, tuż przed momentem, w którym skarżący powinien był zostać zwolniony po odbyciu kary. Dalej Trybunał wskazał, iż okres od sporządzenia opinii psychiatrycznej, która stała się podstawą zastosowania izolacyjnego środka terapeutycznego, a samym momentem zastosowania środka był zbyt długi (ponad dwa lata). Nadto, mimo że w opinii wskazano na szereg instytucji, do których można było skierować skarżącego na leczenie, pozostał on dokładnie w tym samym zakładzie karnym, w którym odbywał dotąd karę pozbawienia wolności. Trybunał wskazał w tej mierze na prawo krajowe, zgodnie z którym środek terapeutyczny powinien zostać uchylony, jeżeli nie można znaleźć odpowiedniej instytucji, w której odbywać się będzie leczenie zainteresowanego. Wobec pozostawienia skarżącego w tym samym zakładzie, Trybunał uznał, że skarżący nie był leczony w placówce odpowiedniej dla jego zaburzeń psychicznych.

W konkluzji Trybunał uznał, iż leczniczy środek izolacyjny, orzeczony tuż przed końcem osadzenia skarżącego i stosowany do tej pory, nie opierał się na wystarczająco aktualnych badaniach psychiatrycznych, a sam skarżący, prawie pięć lat po odbyciu wymierzonej mu kary pozbawienia wolności, nadal przebywa w tym samym zakładzie karnym, który jest placówką w sposób oczywisty niewłaściwą do leczenia jego zaburzeń. Trybunał uznał więc, iż jego obecne osadzenie jest sprzeczne z celami pierwotnego pozbawienia wolności, z naruszeniem art. 5 ust. 1 Konwencji. Trybunał nie stwierdził jednak, by zastosowanie spornego środka terapeutycznego stanowiło karę dodatkową wymierzoną z naruszeniem zakazu karania bez podstawy prawnej z art. 7 Konwencji lub art. 4 protokołu nr 7 do Konwencji.

Prawo polskie
Omawiany wyrok stanowi cenną wskazówkę interpretacyjną w kontekście stosowania polskiej ustawy z dnia 22 listopada 2013 r. o postępowaniu wobec osób z zaburzeniami psychicznymi stwarzających zagrożenie życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób (Dz.U.2014.24), która w chwili prac nad nią i w momencie jej przyjęcia wzbudziła bardzo wiele kontrowersji. W swym orzeczeniu Trybunał nie wypowiada się ogólnie przeciwko stosowaniu izolacyjnych środków terapeutycznych, jeżeli wymaga tego stan zdrowia psychicznego i prognoza kryminologiczna osadzonych. Istotą sprawy jednak jest to, by stosowanie takiego środka realizowało jego cele. Trzeba przypomnieć w tym miejscu, że do takich celów nie należy dalsze karanie, lecz leczenie osoby pozbawionej wolności. Nadto, o orzeczeniu takiego środka musi decydować sąd, po przeprowadzeniu postępowania z zachowaniem odpowiednich gwarancji dla zainteresowanego, na podstawie aktualnych i wyczerpujących badań psychiatrycznych. Brak zachowania wskazanych warunków prowadzić będzie do naruszenia praw podstawowych osadzonego z art. 5 ust. 1 Konwencji.

Kadusic przeciwko Szwajcarii - wyrok ETPC z dnia 9 stycznia 2018 r., skarga nr 43977/13.

-----------------------------

* Linki w tekście artykułu mogą odsyłać bezpośrednio do odpowiednich dokumentów w programie LEX. Aby móc przeglądać te dokumenty, konieczne jest zalogowanie się do programu.