Nowość dla adwokatów Cyfrowa Kancelaria Aplikacja do zarządzania kancelarią od Naczelnej Rady Adwokackiej  i Wolters Kluwer
Włącz wersję kontrastową
Zmień język strony
Prawo.pl

Formularze uzasadnień do korekty czy likwidacji?

Obowiązujące od kilku lat formularze uznawane są za raczej nieudaną próbę zaradzenia zjawisku opóźnień w sporządzaniu uzasadnień wyroków sądowych w sprawach karnych. O ile jednak sędziowie widzą ich pewne zalety i są za ich pozostawieniem w prostszych sprawach, to większość adwokatów i radców prawnych postuluje zniesienie tej formy. Jednak zarówno projekt Ministerstwa Sprawiedliwości, zakładający ograniczenie stosowania formularzy, jak i postulowana przez adwokaturę ich likwidacja, są obecnie bez szans na wprowadzenie.

prawnik mlotek
Źródło: iStock

 - To nie była udana zmiana, nawet jeśli sędziowie jakoś już się do niej przyzwyczaili – twierdzi dr Marek Skwarcow, sędzia Sądu Okręgowego w Gdańsku. Jego zdaniem, w sprawach trudniejszych, wielowątkowych, gdy jest wielu oskarżonych, formularze nie sprawdzają się.

- Wtedy łatwiej pisze się zwykłe uzasadnienie, które było normą do 2019 roku. Jako paradoks mogę wskazać, że w sprawach wykroczeniowych, które z natury nie są skomplikowane, nadal trzeba pisać tradycyjne uzasadnienia – mówi serwisowi Prawo.pl.

Formularze nie usprawniły procesu uzasadniania orzeczeń

Formułując swoją ocenę sędzia przypomina, że to rozwiązanie było krytykowane już od jego wprowadzania po uchwaleniu 19 lipca 2019 r. zmian w Kodeksie postępowania karnego i wydaniu rozporządzenia z 28 listopada 2019 r. Jako przykład można przywołać komentarz opublikowany w 2021 r. w Systemie Informacji Prawnej LEX przez prof. Roberta Zawłockiego, dr. Michała Gałęskiego i dr. Kazimierza Leżaka. W ich ocenie wcześniejsza praktyka formułowania uzasadnień wyroków sądów karnych była niewątpliwie dysfunkcjonalna, ale wprowadzenie formularzy uzasadnień wyroków sądów karnych ocenili również jako dysfunkcjonalny.

 Formułkowy, wręcz tabelaryczny sposób uzasadnienia wyroku sprawia, że forma przeważa nad treścią ze wszystkimi negatywnymi konsekwencjami tego rozwiązania. W rezultacie nadal w uzasadnieniu wyroku sądu karnego brakuje omówienia kwestii ważnych dla zrozumienia sentencji wyroku karnego – można przeczytać w komentarzu.

Sprawdź: Uzasadnienia wyroków sądu karnego na urzędowych formularzach. Komentarz>> 

Także sędzia Adam Barczyk z Sądu Okręgowego w Olsztynie zwraca uwagę, że w pierwszej instancji sąd okręgowy rozpoznaje wiele spraw o złożonym charakterze, często wielotomowych. - Sporządzenie uzasadnienia wyroku w tego rodzaju sprawie, niejednokrotnie liczącego kilkadziesiąt lub wręcz kilkaset stron, jest niezmiernie pracochłonne, a przy uwzględnieniu innych obowiązków sędziego wymaga dłuższego czasu - stwierdza.

I w tym kontekście ocenia, że raczej nieskuteczne okazały się dotychczasowe starania o zmianę modelu uzasadnień, w tym wprowadzenie formularzy. Podobne opinie dominują też wśród adwokatów i radców prawnych. Z przeprowadzonej w 2024 r. ankiecie wśród adwokatów wynika, że ponad 80 proc. z nich uważa, że sporządzanie uzasadnień wyroków w sprawach karnych na formularzu utrudnia przygotowanie m.in. apelacji, a blisko 85 proc., że taka forma może naruszać rzetelność procesu.

Jestem zdecydowanym przeciwnikiem obowiązku sporządzania uzasadnień od wyroków karnych na urzędowych formularzach. Moim zdaniem, obowiązek sporządzenia uzasadnienia w tej formie jest przejawem zbędnego formalizmu i czyni tak sporządzone uzasadnienie mniej czytelnym i zrozumiałym, a czasami wręcz utrudnia zrozumienie motywów zapadłego w sprawie orzeczenia. Co więcej, sama konstrukcja formularza może wręcz zachęcać do tego, aby uzasadnienie było bardzo lakoniczne, co nie znaczy, że będzie wtedy bardziej zrozumiałe. Mniej nie musi znaczyć w tym wypadku lepiej. Na pewno tak sporządzone uzasadnienie nie ułatwia sporządzenia apelacji od wyroku – zaznacza Karol Kowalik, adwokat prowadzący praktykę w Rumii i Gdańsku.

Typowe błędy profesjonalnych pełnomocników w pismach procesowych w sprawach karnych - czytaj w LEX >

Jednak nie wszyscy pełnomocnicy są tego zdania, bo np. Ernest Mocarski, adwokat prowadzący kancelarię prawa karnego w Warszawie uważa, że formularze w niczym nie przeszkadzają, a nawet zapewniają pewną strukturę, porządek treści i ułatwiają odnalezienie poszczególnych elementów rozstrzygnięcia. 

Po kilku latach ich stosowania uczestnicy postępowania mieli też wystarczająco dużo czasu, aby się do tej formy przyzwyczaić. Nie upatrywałbym w samym formularzu przeszkody w przygotowaniu apelacji. Problemem jest sposób redagowania uzasadnienia przez sędziego: czy jasno przedstawia ustalenia, rzeczywiście ocenia dowody i wyjaśnia podstawy rozstrzygnięcia. Dobrze napisane uzasadnienie na formularzu spełnia te zadania. Źle napisane uzasadnienie nie stanie się czytelniejsze tylko dlatego, że usuniemy rubryki – mówi serwisowi Prawo.pl mec. Ernest Mocarski.

Czytaj też w LEX: Wykorzystanie narzędzi opartych o sztuczną inteligencję w pracy sędziego, asystenta sędziego i referendarza sądowego >

Formularz nie do skomplikowanych spraw

Wątpliwości wobec formularzy mają też sędziowie, którzy przyznają, że trudniej im w tej formie uzasadnić wyrok.

Moim zdaniem, obecny formularz zdecydowanie bardziej sprzyja sztampowemu opisowi sprawy, gdzie strona czasem niewiele może wyczytać. Szczególnie gdy sprawa jest skomplikowana, jest wiele zeznań świadków do omówienia, sąd na przykład zmienia kwalifikację czynu. Jeśli to nie wynika z uzasadnienia, to strona chcąca się odwołać, może się tylko domyślać, jakie były motywy rozstrzygnięcia. Dlatego często strony w odwołaniach zarzucają obrazę prawa poprzez naruszenie tego przepisu o uzasadnieniach. Jako naruszenie prawa do obrony – twierdzi sędzia Marek Skwarcow. 

Halucynacje AI: Jak weryfikować informacje i unikać błędów - zobacz szkolenie online w LEX >

Także sędzia Adam Barczyk potwierdza, że wprowadzenie formularza uzasadnienia wyroku nie przyniosło pozytywnych rezultatów.

- O ile taki model mógłby sprawdzać się w sprawach najprostszych, dotyczących jednej osoby, to w sprawach złożonych paradoksalnie komplikuje i formalizuje uzasadnienie jeszcze bardziej, czyniąc je dodatkowo trudnym w odbiorze, zwłaszcza dla osób nie mających praktycznego doświadczenia – mówi serwisowi Prawo.pl. Podobnie ocenia to sędzia Andrzej Franczyk z Sądu Rejonowego w Dąbrowie Tarnowskiej.

 W większych, wielowątkowych sprawach, sporządzanie uzasadnienia na formularzu jest bardzo uciążliwe i znacznie przedłuża czas jego napisania, prowadzi do chaosu. Formularze są całkowicie nieadekwatne dla uzasadniania wyroków w sprawach wieloosobowych i obejmujących większą liczbę zarzutów. Istotną część czasu przeznaczonego na uzasadnianie wyroku niepotrzebnie poświęca się na edytowanie formularza, dostosowywanie rubryk tabeli itp. - stwierdza.

A sędzia Adam Barczyk dodaje, że nierzadko sędziowie w większych sprawach decydują się na sporządzanie uzasadnień z pominięciem formularza, co znajduje akceptację sądów odwoławczych, jednak zasadnicza większość uzasadnień sporządzana jest na formularzu.

Jednak zdaniem mec. Kowalika, robią to zbyt rzadko.

W swojej praktyce zaobserwowałem, że jeżeli już taka sytuacja ma miejsce, to zdecydowanie częściej uzasadnienia w sposób tradycyjny sporządzają sędziowie sądów innych niż sądy rejonowe. Jednak i wtedy nie są to częste przypadki. Trudno zaakceptować taki stan rzeczy, zwłaszcza, że nieodosobnione przykłady z orzecznictwa dają podstawy do sporządzenia uzasadnienia w „tradycyjnej” formie, jeżeli np. sąd dojdzie do przekonania, że – z uwagi na materię danej sprawy - sporządzenie uzasadnienia na formularzu naruszałoby prawo strony do rzetelnego procesu – ocenia adwokat. 

Czytaj: Uzasadnienie na formularzu nie będzie obowiązkiem - sędzia zdecyduje>> 

Jest projekt, ale bez szans na wejście w życie

Ministerstwo Sprawiedliwości zareagowało na te uwagi.

Przyjęty wzór formularzy uzasadnień wyroków nie zawsze daje możliwość zamieszczenia informacji o przebiegu procesu wyrokowania, w szczególności argumentach i wnioskowaniach, które doprowadziły sąd do zapadłego rozstrzygnięcia. Wzory mają charakter hermetyczny, nakazujący pogrupowanie określonych dowodów w ramach poszczególnych sekcji, czy to w zakresie ustaleń faktycznych, czy to w kwestii oceny dowodów, przez co mogą – w niektórych sprawach złożonych przedmiotowo lub podmiotowo – prowadzić do zawężenia realizacji normy prawnej wysłowionej w art. 424 par. 1 i 2 k.p.k (elementy uzasadnienia) - wskazano w uzasadnieniu przygotowanego dwa lata temu projektu zmian w kodeksach karnych.  

Zaproponowano w nim odstąpienie od obowiązku sporządzania uzasadnienia wyroku sądu pierwszej instancji, w tym wyroku nakazowego i wyroku łącznego, oraz wyroku sądu odwoławczego i wyroku wydanego w postępowaniu o wznowienie postępowania na formularzu według ustalonego wzoru, który został wprowadzony na podstawie ustawy z 19 lipca 2019 r. Projekt ten jednak nie trafił jeszcze do prac parlamentarnych, a gdyby nawet został uchwalony, to prezydent raczej go nie podpisze, ponieważ głównym celem tej nowelizacji jest cofnięcie wielu zmian w kodeksach, wprowadzonych w czasie rządów PiS. Węższy projekt poselski, przygotowany na skutek petycji Naczelnej Rady Adwokackiej i zakładający całkowitą rezygnację z formularzy, miał nawet w czerwcu 2024 r. w Sejmie pierwsze czytanie, ale prace nad nim zakończyły się na etapie komisji i dotąd nie mają dalszego ciągu.  

Czytaj też w LEX: Atak Ransomware w kancelarii – jak może przebiegać i jak mu zaradzić? >

Czytaj: Likwidacja formularzy w sprawach karnych - w Sejmie pierwsze czytanie>>

Zniesienie formularzy, czy tylko ograniczenie?

Co więc trzeba z tym zrobić? Wycofać się z formularzy, jak proponują adwokaci, czy tylko ograniczyć ich stosowanie, jak proponowało Ministerstwo Sprawiedliwości?

Ja zostawiłbym formularze w sprawie o wydanie wyroku łącznego, gdzie nie mamy do czynienia z badaniem winy. W pozostałych sprawach karnych wróciłbym do takiej formy uzasadnienia, jaka obowiązywała do 2019 roku – mówi sędzia Marek Skwarcow.

 - Być może sama idea formularza uzasadnienia nie jest pozbawiona pewnej racjonalności, jednak obecny jego kształt wymaga, moim zdaniem zmian, aby poprawić jego użyteczność i realnie uprościć – dodaje sędzia Adam Barczak. Jednak mec. Karol Kowalik jest zdania, że bezwzględnie powinno się zrezygnować z tej formy sporządzania uzasadnień.

- Z perspektywy obrońcy czy pełnomocnika nie dostrzegam żadnych zalet sporządzania uzasadnienia wyroku karnego na formularzu. Nawet w wypadku tzw. prostych spraw. Takie uzasadnienie w prostej sprawie, jedynie komplikuje prześledzenie toku rozumowania sądu przez stronę, obrońcę czy pełnomocnika – mówi serwisowi Prawo.pl.

Promptowanie, czyli sztuka zadawania trafnych pytań przez prawników - zobacz szkolenie online w LEX >

Natomiast mec. Ernest Mocarski rezygnację z formularzy uważa za zmianę pozorną, dającą wrażenie rozwiązywania problemu, bez sięgnięcia do jego przyczyn. 

- Także w sprawach skomplikowanych potrzebna jest uporządkowana struktura - sama złożoność sprawy nie przemawia za odrzuceniem formularza, ponieważ główne znaczenie ma sposób redakcji danego uzasadnienia – argumentuje. Jego zdaniem, zamiast kolejny raz zmieniać formę, warto skupić się na jakości pisania uzasadnień.

Dla strony i jej obrońcy lub pełnomocnika najważniejsze jest zrozumienie toku rozumowania sądu. O tym decyduje treść argumentacji, a nie obecność tabeli. W moim przekonaniu kwestia użycia, bądź nie, formularza - jest kwestią wtórną - kwituje.

Czytaj też w LEX: 

Przewodnik po zmianach w doręczeniach pism (PISP, e-Doręczenia, doręczenia tradycyjne) dla profesjonalnych pełnomocników >

Planowanie pracy działu i zespołu prawnego w warunkach ciągłej zmienności >

Odpowiedzialność cywilna za szkody wyrządzone klientom w wyniku wykorzystywania przez radców prawnych systemów sztucznej inteligencji >

 

Polecamy książki prawnicze

Przejdź do: Due diligence nieruchomości, Maciej Boryczko - otwiera się w nowym oknie
Nowość
Due diligence BORYCZKO RGB
8% Rabatu
Sprawdź
Cena promocyjna: 275,08 zł | Cena regularna: 299,00 zł
Najniższa cena w ostatnich 30 dniach: 209,30 zł