Senat wnosi projekt o pełnomocniku z urzędu dla świadka komisji śledczej
Senat zdecydował, że skieruje do Sejmu projekt nowelizacji ustawy o sejmowej komisji śledczej, zgodnie z którym osoba przez nią wezwana będzie mogła skorzystać z pomocy adwokata lub radcy prawnego z urzędu. Petycję w tej sprawie jeszcze w czerwcu 2024 roku skierował adwokat Robert Pogorzelski. Na etapie prac senackich wprowadzono jednak poprawkę, która prawnikom niekoniecznie się spodoba - na wynagrodzenie mogliby liczyć dopiero po zakończeniu postępowania przed komisją albo po zakończeniu jej prac.
Przypomnijmy, że członkowie sejmowych komisji śledczych mają prawo do przesłuchiwania świadków zgodnie z zasadami kodeksu postępowania karnego. Ich pracę kończy sprawozdanie, które m.in. może skutkować pociągnięciem wskazanych w nim osób do odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu. Adwokat Pogorzelski, prowadzący Kancelarię Adwokacką Adwokat Robert Pogorzelski, w swojej petycji zwrócił uwagę, że stosownie do art. 11b ust. 1 i 2 ustawy o sejmowej komisji śledczej, osobie wezwanej przez komisję śledczą do złożenia zeznań przysługuje prawo do ustanowienia pełnomocnika, przy czym nie można ustanowić więcej niż trzech pełnomocników. Z kolei zgodnie z art. 11b ust. 3 ww. ustawy - pełnomocnikiem może być adwokat albo radca prawny.
Jest to zatem tzw. względny przymus adwokacko‑radcowski, gdzie nie ma obowiązku zastępstwa strony przez profesjonalnego pełnomocnika, lecz pełnomocnikiem może być tylko przedstawiciel jednego z wyżej wymienionych zawodów. Brak jakichkolwiek regulacji dotyczących pomocy prawnej z urzędu w ww. postępowaniu oznacza, że jest to prawdopodobnie jedyne postępowanie w polskim porządku prawnym, w którym przy obowiązywaniu względnego przymusu adwokacko‑radcowskiego brak jest możliwości zawnioskowania o ustanowienie pełnomocnika z urzędu - wskazywał mec. Pogorzelski.
Czytaj: Wezwany przed komisję śledczą będzie mieć pełnomocnika z urzędu?>>
Co w projekcie?
Zgodnie z projektowanym art. 11ba, osoba wezwana przed komisję śledczą, która nie jest w stanie ponieść kosztów wynagrodzenia adwokata albo radcy prawnego bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, będzie mogła - nie później niż do dnia pierwszego przesłuchania - złożyć na piśmie wniosek o ustanowienie jednego adwokata albo jednego radcy prawnego, o czym komisja pouczy ją pisemnie w wezwaniu. Złożenie wniosku - jak wynika z projektu - nie będzie wstrzymywać biegu postępowania prowadzonego przez komisję, z tym że może ona, na pisemny wniosek osoby wezwanej, zmienić termin jej przesłuchania na przypadający po rozpatrzeniu wniosku o ustanowienie adwokata albo radcy prawnego. Wniosek taki - w myśl regulacji - komisja niezwłocznie przesyła sądowi rejonowemu właściwemu dla siedziby komisji. Sąd rozpatruje wniosek niezwłocznie, jednak nie później niż w terminie 7 dni od dnia jego wpływu do sądu, chyba że za konieczne uzna przeprowadzenie dochodzenia w przedmiocie rzeczywistego stanu majątkowego osoby wezwanej.
Zobacz też szkolenie online w LEX: Cyberbezpieczeństwo w kancelarii prawnej >
W razie uwzględnienia wniosku właściwa okręgowa rada adwokacka albo rada okręgowej izby radców prawnych wyznaczy odpowiednio adwokata albo radcę prawnego niezwłocznie, nie później jednak niż w terminie 7 dni, zawiadamiając o tym sąd i komisję. W zawiadomieniu wskazane zostanie imię i nazwisko wyznaczonego adwokata albo radcy prawnego oraz jego adres do doręczeń. Zgodnie z projektem, ustanowienie adwokata albo radcy prawnego nie zwalnia osoby wezwanej z obowiązku osobistego stawiennictwa przed komisją i składania zeznań.
Na wynagrodzenie pełnomocnik poczeka
Adwokat Robert Pogorzelski (Kancelaria Adwokacka Adwokat Robert Pogorzelski), autor petycji, zwraca jednak uwagę, że podczas prac w Senacie wprowadzono niekorzystną z punktu widzenia pełnomocników poprawkę. Chodzi o to, że sąd rejonowy miałby ustalać wynagrodzenie należne adwokatowi lub radcy reprezentującemu osobę przesłuchiwaną przez komisję śledczą na wniosek pełnomocnika i dopiero po zakończeniu postępowania przed komisją lub prac komisji.
To rozwiązanie niesprawiedliwe z punktu widzenia adwokatów i radców prawnych, bo oznacza, że musieliby czekać na wynagrodzenie za świadczenie pomocy prawnej nawet latami. Można założyć, bazując na dotychczasowych doświadczeniach, że taka komisja śledcza będzie pracować przez całą kadencję. Jest to oczywiście kompletnie niedopuszczalne rozwiązanie. Adwokat, radca powinien otrzymać wynagrodzenie po tym, jak udzieli pomocy prawnej świadkowi - podsumowuje.
Koszty mają być pokrywane przez Sejm.
Czytaj też w LEX: Jak kupuje się usługi i produkty prawnicze w erze social mediów? >
RPO postuluje większe gwarancje dla świadka
Do projektu odniósł się m.in. Rzecznik Praw Obywatelskich. Jego wątpliwości budzi fakt - jak zaznaczono w opinii - odmiennego ukształtowania sytuacji osób wezwanych przed komisję, których nie stać na ustanowienie adwokata lub radcy prawnego, od tych, które mogą samodzielnie ustanowić profesjonalnego pełnomocnika.
Chodzi o to, że złożenie wniosku o ustanowienie adwokata, radcy z urzędu - ma nie wstrzymywać biegu postępowania przed komisją śledczą.
W razie jego wniesienia dopiero w toku pierwszego przesłuchania dojdzie do dokonania tej kluczowej czynności bez udziału pełnomocnika z urzędu. Co więcej, jeśli data kolejnego przesłuchania zostanie wyznaczona w terminie krótszym niż dwa tygodnie od pierwszego przesłuchania, na którym osoba wezwana złożyła wniosek o wyznaczenie adwokata lub radcy prawnego z urzędu, to wówczas może dojść do sytuacji, w której również i kolejne przesłuchanie danej osoby odbędzie się bez udziału pełnomocnika z urzędu - nawet pomimo tego, że jego wniosek zostanie pozytywnie rozpatrzony - zaznacza RPO.
Dodaje, że dlatego wynikające z proponowanej nowelizacji ustawy o komisji śledczej gwarancje dla osoby wezwanej w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu „uznane mogą zostać za iluzoryczne”.
Czytaj też w LEX: Ubezpieczenia OC osób wykonujących wybrane zawody prawnicze w kontekście odpowiedzialności za korzystanie z rozwiązań AI >
RPO zaproponował równocześnie uwzględnienie w przepisach ustawy o sejmowej komisji śledczej możliwości złożenia wniosku o wstrzymanie biegu postępowania prowadzonego przez komisję w związku z ubieganiem się o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego, przy równoczesnym - jak dodał - ograniczeniu terminu, w którym wniosek ten może zostać złożony, albo takie zakreślenie terminu do złożenia wniosku o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego z urzędu, przy jego równoczesnym skutku o charakterze suspensywnym, aby osoba wezwana mogła go złożyć najpóźniej na 7 dni przed planowanym dniem pierwszego przesłuchania przed komisją śledczą.
Adwokaci i radcy są "za"
Petycję poparła Naczelna Rada Adwokacka, ale też Ośrodek Badań, Studiów i Legislacji przy Krajowej Radzie Radców Prawnych. Wskazał, że zasadniczy argument, który przemawia na rzecz uwzględnienia tego postulatu, ma silne umocowanie w płaszczyźnie konstytucyjnej.
Obecny brak unormowania przewidującego możliwość wystąpienia z wnioskiem o wyznaczenie pełnomocnika z urzędu w związku z wezwaniem na przesłuchanie przed sejmową komisją śledczą może nasuwać zastrzeżenia z perspektywy konstytucyjnej zasady równości wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP), ponieważ w najlepszym razie stawia pod znakiem zapytania realność prawa do korzystania z pomocy pełnomocnika w postępowaniu przed wskazaną komisją, statuowanego w art. 11b ustawy o sejmowej komisji śledczej, w przypadku osób wezwanych przez komisję, które ze względu na niezamożność nie są w stanie ponieść kosztów ustanowienia adwokata lub radcy prawnego bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i swojej rodziny - napisał prof. Jarosław Zagrodnik, radca prawny, Uniwersytet Śląski.
I dodał, że przywołana zasada konstytucyjna wymaga urealnienia prawa do korzystania z pomocy pełnomocnika w postępowaniu przed sejmową komisją śledczą w przypadku osób, których nie stać na pomoc prawną z wyboru.
Czytaj też w LEX: Gminna komisja skarg, wniosków i petycji a sejmowa komisja śledcza – podobieństwa i różnice >
