SN: Przewlekłość w sprawie wstrzymania subwencji dla partii

Dwa tysiące złotych od Skarbu Państwa – Sądu Apelacyjnego w Warszawie przyznał Sąd Najwyższy partii politycznej za oczekiwanie na rozpoznanie jej sprawy. Partia żądała 20 tys. zł, bo czekała na orzeczenie od 24 lutego 2022 r. do 8 września 2026 r. Przez ponad 31 miesięcy od wpływu apelacji nie wyznaczono terminu rozprawy, nie przeprowadzono żadnej znaczącej czynności procesowej. Sąd stanął na straży równości konkurencji politycznej.

W pozwie pełnomocnik skarżącej partii Nowa Nadzieja stwierdził, że sprawa nie należy do kategorii spraw szczególnie skomplikowanych pod względem faktycznym lub prawnym, podkreślając, że jest to typowe postępowanie cywilne z zakresu roszczeń finansowych partii politycznej wobec organu administracji rządowej. Nie wymagało przeprowadzenia obszernego postępowania dowodowego, opinii biegłych czy rozstrzygania złożonych kwestii prawnych wykraczających poza standardowe ramy apelacji cywilnej. Uzasadniając podstawę skargi, skarżąca wskazała na przysługujące jej prawo do rozpoznania sprawy w rozsądnym terminie, które stanowi jedno z fundamentalnych praw człowieka i obywatela, gwarantowanych na poziomie konstytucyjnym, konwencyjnym oraz unijnym.

Co więcej, partia akcentowała, że prawomocne rozstrzygnięcie w sprawie przeciwko Skarbowi Państwa ma fundamentalne znaczenie dla jej sytuacji majątkowej, możliwości prowadzenia statutowej działalności politycznej, edukacyjnej i społecznej, pozyskiwania środków finansowych na kampanie wyborcze oraz utrzymania wiarygodności wobec wyborców i opinii publicznej. Wskazywała, że przedłużająca się niepewność prawna wywołuje realną krzywdę w postaci chronicznego stresu organizacyjnego i strat finansowych.

Wstrzymanie raty subwencji

W wydanym rozstrzygnięciu Sąd Najwyższy uznał, że w sprawie wystąpiła przewlekłość postępowania. SN podkreślił, że zarówno charakter sprawy, jak i jej znaczenie dla strony, przemawiały za sprawnym prowadzeniem postępowania oraz podejmowaniem poszczególnych czynności procesowych bez nieuzasadnionej zwłoki. Sprawa dotyczy wstrzymania finansowania wypłaty raty subwencji dla partii politycznej (płatnej do końca stycznia 2019 r.), zaś wydane w niej rozstrzygnięcie będzie rzutować na możliwość realizowania przez skarżącą funkcji ustrojowej wynikającej z art. 11 Konstytucji RP.  Warto podkreślić, że w pierwszej instancji roszczenie partii politycznej zostało uznane za zasadne.

Jak stwierdził Sąd Najwyższy, nie ulega wątpliwości, że partia pozbawiona finansowania publicznego lub mająca ograniczony dostęp do środków finansowych może w istotnym stopniu utracić możliwość realizacji swojej działalności statutowej, utrzymywania istniejących struktur oraz ich dalszego rozwoju, a także aktywnego udziału w debacie publicznej, w szczególności w okresach poprzedzających wybory i w trakcie kampanii wyborczych.

Jak wskazał sędzia sprawozdawca Grzegorz Pastuszko, w konsekwencji może to prowadzić do osłabienia jej pozycji politycznej, wyeliminowania zdolności do skutecznego konkurowania z innymi ugrupowaniami, utrzymania dotychczasowego poparcia, zmniejszenia szans skutecznego ubiegania się o uzyskanie bądź utrzymanie udziału we władzy, czy nawet zagrożenia jej dalszego funkcjonowania. Jest wobec tego rzeczą oczywistą, że sprawne rozpoznanie sprawy, w której przedmiotem oceny pozostaje tego rodzaju zagadnienie, nabiera szczególnego znaczenia nie tylko z perspektywy interesu samej skarżącej, lecz również z punktu widzenia prawidłowego funkcjonowania mechanizmów demokratycznego państwa prawnego.

Dbałość o ochronę konkurencji politycznej

Sąd apelacyjny powinien zatem uwzględniać tę szerszą perspektywę ustrojową, mając przy tym świadomość, że nieuzasadniona zwłoka w podejmowaniu czynności procesowych jest nie do pogodzenia z wartościami o szczególnej doniosłości konstytucyjnej, takimi m. in. jak pluralizm polityczny, wolność działalności partii politycznych, równość partii politycznych, demokratyczne mechanizmy kształtowania polityki państwa, ochrona konkurencji politycznej, w tym ugrupowań opozycyjnych, czy wreszcie demokratyczny charakter państwa. Dodatkowo powinien mieć także na uwadze, że opieszały sposób jego procedowania może spotkać się z negatywnym odbiorem społecznym, a co za tym idzie - obniżeniem zaufania do sądów. Opinia publiczna może bowiem takie działanie nawet potencjalnie postrzegać jako przejaw ingerencji władzy sądowniczej w sferę aktywności partii politycznych i tym samym próbę wywierania wpływu na zachodzące w kraju procesy polityczne – podkreślił SN.

W nawiązaniu do tego stanowiska Sąd Najwyższy wskazał na szczególną rolę, jaką partie polityczne odgrywają w procesie artykulacji interesów i potrzeb obywateli w świetle art. 11 Konstytucji. Rola ta wyraża się przede wszystkim w umożliwianiu obywatelom zrzeszania się wokół wspólnych programów, wartości oraz interesów, a także w stwarzaniu im możliwości aktywnego uczestnictwa w procesie sprawowania władzy publicznej. Ich funkcjonowanie pozostaje zatem ściśle związane z urzeczywistnianiem konstytucyjnie chronionych praw i wolności o charakterze politycznym. A w szczególności wolności zrzeszania się, wolności wyrażania poglądów politycznych, prawa do uczestnictwa w życiu publicznym, w tym udziału w wyborach i referendach, a także prawa do wspólnego organizowania się i podejmowania działań w celu realizacji określonych interesów.

Według Sądu Najwyższego tak rozumiana rola partii politycznych nakłada na organy władzy publicznej RP obowiązek szczególnej powściągliwości w sprawach dotyczących ich funkcjonowania. Oznacza to, że wskazane organy, w tym sądy, przy realizacji swoich kompetencji powinny działać w taki sposób, by nie ograniczać nadmiernie swobody funkcjonowania partii, ani też nie utrudniać im wykonywania konstytucyjnie przypisanych funkcji ustrojowych.

Orzeczenie zapadło w składzie: SSN Joanna Lemańska (przewodniczący), SSN Grzegorz Pastuszko (sprawozdawca) oraz SSN Paweł Wojciechowski.

Postanowienie Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych SN z 8 września 2026 r. sygnatura akt I NSP 389/26